miércoles, 21 de julio de 2010

A onsa mayor

Ye curioso que, civilizacións, que de primeras uno no se prexina que haigan teniu contacto, compartan quasi todas una mesma creyencia, un mesmo rasgo. Un eixemplo ye que quasi todas as culturas d’o hemisferio septentrional d’o mundo en a suya historia han visto en o cielo d’a nueit una onsa creyada por 7 estrelas. Cada una explica a suya existencia d’una traza:

Se diz que Zeus se namoró de Calisto, una ninfa d’as selvas y la fació a suya amante. Hera, a muller de Zeus, acarranyada convirtió a Calisto en una onsa.Bel diya, Calisto se trobó a o suyo fillo, Arkas, qui, en no reconoixer a su mai por estar un onso, prebó de matar-la pero Zeus bi apareixió y lo impedió y le’n explicó. Alavez, Arkas querió estar tamién onso como su mai y Zeus lo convirtió y los chitó muit alto muit alto en o cielo ta poder viyer-los siempre, totz os diyas d’o anyo. Dend’alavez en o cielo d’a nueit, siga ibierno o estiu, se pueden viyer a onsa mayor y a onsa menor. Manimenos, Hera continava acarranyada y chitó un dragón ent’o cielo ta que se metese entre os dos onsos ta que no estasen chuntos, por ixo, istas dos constelacións están separadas por a constelación de Draco.
Os indios Cherokee trovavan atro sentiu a l’existencia d’a onsa mayor, pues ta els, a onsa yera encorrida por tres cazataires mientres toda l’anyada, pero en plegar en os meses d’agüerro chusto en que se posa l’onsa sobre l’horizont, os cazataires le dan caza y a suya sagre caye t’a tierra plenando as fuellas d’os arbres de colors royas.
Istas historias me las recentó un colega que conoixié por tierras albarracinenses istas zagueras setmanas. ¡Muitas gracias Edu!

jueves, 15 de julio de 2010

A mayor inundación d'a historia creyó o Mediterraneo



Dende fa bells tiempos se son producindo bellas catastrofes naturals que nos son trucando o ficacio, por a suya rareza, por a suya naturaleza, y por as suyas repercusións.: O tierratiemblo d’Haití, o volcán Eifjafjalla d’Islandia...Manimenos cal viachar en o tiempo muito muito enta zaga ta poder alufrar una catastrofe de verdat, una inundación que contimparando a de Nueva Orleans con ista, a de Nueva Orleans no ye que una chicorrona ola de mar.

Imos a viachar 5,5 millons d’anyadas ent’o pasau, a una epoca clamada Mesiniense, que ye a parti superior d’o Mioceno. O paisache que i viyemos ye una mica diferent a l’actual. A depresión d’o Ebro ye una zona plena de grans ibons, un clima prou desertico con bells ríos que comencipian a aparixer dend’o Sistema Iberico y os Pirineus, que plegan de creyar-se fa bells 15 millons d’anyadas. Ixos ríos desembocarían en un río Ebro que plegaría de naixer y como totz sabemos o Ebro desemboca en o Mediterraneo. Manimenos en o Mesiniense ye diferent ya que o Mediterraneo ye completament xuto. Sería un gran desierto pleno de sals y chesos a más de 1.500 de profundidat y una meya de 45ºC de temperatura, nomás bells ibons hipersalinos remanen en as partes con mayors profundidatz , una entre o que hue son as insas Balears y Sicilia y l’atra arredol d’o que hue ye Chipre. Os ríos que hue desembocan en o Mediterraneo creyarían fundas renclusas de más de 1000 metros de profundidat ta plegar en istos ibons. ¿Qué pasó con o Mediterraneo? Pues pareix que u bien o nivel d’as auguas d’o Atlantico baixón tanto que dixón a o Mediterraneo aislau y as suyas auguas se xutarían ascape u bien bell movimiento tectonico trancó o paso d’o Rift (O Estreito de Chibraltar) con as mesmas consecuencias.

Ista situación que duró una mica más de meyo millón d’anyadas remató en poquismo tiempo geologicament ya que en menos de dos anyadas o Mediterraneo sufrió a mayor inundación d’a historia d’a Tierra y se plenó d’augua a una gran velocidat, de feito, o nivel d’o mar puyaría dica 10 metros a o diya, a ista velocidat Barcelona disparixería en un diya y Zaragoza en 20 diyas. ¿Qué pasó alavez? Pues no ye guaire esclatero, pero un estudeo que se fació fa bellas anyadas ta la construcción de un tunel subterraneo que chuntase Espanya con Marruecos escubrió que en o Estreito de Chibraltar bi heva una gran canal de 500 metros de profundidat y 200 Km. de largaria que se formaría por a cayida de l’augua dend’o Atlantico ent’o Mediterraneo a modo de rampa. Isto se debería u bien a un proceso tectonico que hese ubierto l’estreito de manera repentina u bien por l’erosión que habría sufriu por una parti, por os ríos que existesen en a zona d’Alborán-Chibraltar y por otra parti, por os oraches y posiblement tsunamis d’o Atlantico.
Pareix sciencia ficción manimenos no en ye. De feito, dentro de 50 millons d’anyadas o Mediterraneo tornará a trancar-se entre Espanya y Marruecos por l’empenta d’a Placa Africana ent’o norte y l’empenta por l’apertura d’o Atlantico en a zona de Islandia ento sur. Se xutará y con o paso d’os anyos, se i formará una gran cordillera por a que o Mare nostrum disparixerá ta cutio.

sábado, 22 de mayo de 2010

A luna


Ista ye una foto que plego de fer fa bells menutos a la luna. No ye una maraviella d’imachen, la he feita como he puesto ya que o mío telescopio no tien l’adaptador ta camara y he habiu de fer-la como he puesto, a pulso, con l’obchetiu enfocando enta la lente… No sé como no ye salida encara piyor. Con tot y con ixo me pareix una imachen polida, que transmite tranquilidat, ixa tranquilidat que cal desfrutar de cabo ta quand más que más en comencipiar a estar farto d’estudear, como en soi yo agora.Ye una pasada d’alufrar-la en plegar-le a luz de canto ya que se veye os cráters con tot o suyo relieve. Con tot y con ixo, no he visto garra selenita ni garra animal fabuloso como fa tiempo dición de viyer bells scientificos.
Con ista dentrada nomás tos quereva convidar a que de cabo ta quand puyetz l’ambiesta a l’atra metat, a metat superior, a la d’a luna y as estrelas, a la d’os suenios, aon a tranquilidat ye omnipresent, que ya tendremos tiempo d’estar en a metat inferior……

domingo, 16 de mayo de 2010

A contradanza de Cetina


O diya 19 de mayo, como totz os anyos dende fa milenios, Cetina se mete en o punto d'ambiesta d'a Celtiberia ya que se cilebrará a suya Contradanza. Antigo ritual celtibero de adoración a la luna por o que o diaple y o suyo sequito de animas blancas y negras bailan a o ritmo d'una repetitiva canta. ¿Morirá de raso o diaple ista vegada o tornará a danzar dimpués de que as animas lo maten en afeitar-lo como totz os anyos?


Tos convido a totz a que tos amanetz a ista lugaret d'o Alto Xalón y que disfrutetz d'una nueit machica de escuridat a la luz d'as hachas, en a que cielo e infierno se chuntan con o diaple y a luna como convidaus especials y en a que se siente más que no nunca a presencia d'os espritos d'a Celtiberia.

martes, 13 de abril de 2010

A Centaurea pinnata


A Centaurea pinnata ye una planta d’a familia d’as Compuestas y d’o chenero Centaureaceae, un chenero de plantas que pareixen cardos (o cardo en ye d’a mesma familia) pero mas chicot y a mayoría no tiene punchas. Yo de nino las conoixeva como “pinyas”, isto ye por o suyo pareixiu a ista fruta, que oye, a yo me parixeva ixo, l’imachinación d’un zagalet ye inmensa, pero bueno, puet-estar que bella vegada haigatz pillau d’o solero una bolica peludeta de color blanca, que de nino yo clamaba “ángel” (isto ya yera común en totz os zagals no pas solo yo) y lo bufavas mientras le pedivas un deseyo (pareixiu a como se fa con os pixaleitos, pero os anchels van rodando por o solero). Pues iste ángel no ye que uno d’os sistemas que fan servir bellas especies d’iste chenero ta espardir a suya simient.

En iste caso, tos charro sobre a Centaurea pinnata, que ye una especie endemica d’o Sistema ibérico, exactament nomás se ha trovada en bellas sierras d’a redolada de Calatayub, como a Sierra de Vicor, Sierra de Pardos, Algairén, etc. Ye una planteta que a penas tien un palmo d’altaria, de flors compuestas blancas (pareix nomás que ye una sola flor, manimenos bi’n ha muitas más, se claman inflorescencias) Ye de carácter bianual, ye decir, a simient chermina en dos primaveras y creixe en roquedos, grietas d’a roca y ye feita a climas secos, allora, no ye una planta que pareixca sufrir guaire o impacto humano. Con tot y con ixo ye una especie catalogada como en periglo d’extinción, sobre tot por a suya chicota distribución y población.

sábado, 27 de marzo de 2010

Geología y Geosfera

Tos convido a totz a que viengatz a o ciclo de conferencias que hemos parau dende l'alumnalla d'o Departamento de Sciencias d'a Tierra d'a Universidat de Zaragoza. Ye un ciclo de conferencias sobre geología y geosfera, tratando más que más de meyo ambient y o cambeo que ye sufrindo, como se i fan os insectos, como lo fevan os sers vivos fa mills d'anyadas, qué problemas tienen os repuis radiactivos, o CO2, etc. Se cilebrarán en a sala d'actos d'o edificio C (Geologicas) d'a Facultat de Sciencias. As primers 4 conferencias se fan mientres a semana cultural de geología, asinas que podretz aprofitar ta fer atras actividatz, como chuegos, esports, conciertos, amás de zorriar tot lo que tos pete baixo a nuestra palmera.
Por asistir-ne a 7 d'as 8 reciviretz 0,5 credito de libre elección.

¡Tos aguardamos a totz!
Punchatz en a imachen ta viyer-la más grand.

sábado, 13 de marzo de 2010

Icnitas



A os que nos fa goyo a naturaleza y d'estudiar, pasar bells diyas estudiando en un entorno natural ye tot un privilechio. Con a universidat tiengo l’oportunidat que treballar-ie bellas semanas dica chunio. Pues me nimbioron (a yo y a totz d’a mía clase) a la parti más septentrional d’a Celtiberia, A Rioxa, aon nos dioron un trocet de terreno ta cadaún ta que i trevallemos, cartografiemos, trovemos fosiles, minerals, ta que estudeemos como yera o paisache antismás y a suya evolución.
Tot muit poliu pareix de primeras, manimenos qüand l'orache no acompanya, a nieu y a plevia pueden fer-te pasar un mal rato. En estando con os pietz mullaus, con as mans royas y talladas y tremolando de fredor s’estima más que más d’estar baixo o teito d’o bar.
Con tot y con ixo mai Tierra y a suya geología (leiga-se /t∫eolo t∫’ia/) siempre te dixan un regalet t’os uellos, bell escubrimiento u bella coseta que faiga sol u orache mereix a pena. En iste caso, entre muitas atras cosas, trovemos istas pisadetas de dinosaurio (icnitas), un dinosaurio que i vivió fa 120 millons d’anyadas, un dinosaurio que podeva alufrar ent’o horizont dende una placha tropical (sin cocoters)y viyer un mar pleno de animals que hue ya no se pueden biyer a 900 metros d’altaria y a más de 100Km d’o mar.
Pues iste ye o chicot regalo que trové un diya de plevia y nieu y encara que a muitos no les dirá cosa y les parixerá a pisada d’una pirina chigant (Cusioso, ¿verdat?) lo quereva compartir con totz vusatros.A foto no se viye prou bien, pero ye que 120 millons d’anyadas ye muito tiempo.
Estoi que ya totz prexinaretz que iste blog ha cambeyau de grafía, si no aquí la tenetz http://www.academiadelaragones.org/biblio/PROPUESTA_ORTOGRAFICA_PROVI.pdf
Una grafía una mica coixa, creigo yo.