martes, 21 de enero de 2014

A Zaragoza que mai no existió


Fendo un treballo sobre l’urbanismo de Zaragoza, he trobau bellas imachens que son autenticos tresors t’os que nos fan goyo os mapas y sobre tot, os mapas historicos.

Iste ye un mapa d’o Antiprochecto d’example de Zaragoza de 1906 feito por os arquitectos municipals Casañal y Magdalena. Alabez, se prochectó construyir un example ta Zaragoza d’una traza ortogonal ubierta de traza radial en abanico dend’a Plaza Aragón ent’o Sur, con un Gran Bulevar paralelo a Plaza Aragón. (Cal parar cuenta que o mapa ye debuxau con o Sur ent’alto y o Norte ent’abaixo) Ista estructura teneva como eches vertebradors Paseyo Sagasta  y l’antiga carretera de Valencia actual Paseyo Teruel – Avenida Valencia)

Se i viye que ya existiva Paseyo Sagasta con o esbarre en comencipiar Paseyo Cuellar, pero no pas l’actual Gran vía – Fernando o católico. En canveo, se prochectava a construcción d’a prolongación de Paseyo Independencia ent’o Sur dic’o Parque Buena vista (actual Parque Grand) con una Avenida clamada “Avenida de la Libertad” Amás, no se viye en iste mapa, pero también se quereva prolongar Independencia ent’o Norte dica a Plaza d’o Pilar.
Se viye A Huerva sin soterrar baixo Paseyo Constitución  ni Gran  Vía, y o Barrio de Santa Engracia ye un gran parque.
Dende iste parque de Santa Engracia ent’o Sur se prochectava construyir una “Gran Vía” pasando por l’actual Parque Miraflores, aon bi habría una replaceta, plegando dica l’actual carrera María Moliner, chusto deban d’a fabrica d’a Zaragozana. (Se puet viyer per qué a carrera María Moliner ue tien ixe trazau tan serpenteant, ya que antis más yera, y encara en ye, una zona elevada, puet estar que debiu a una antiga terraza fluvial d’o Ebro)

Iste trazau en abanico només de viye crebau por o Camín d’as Torres, que hue ye vertebrador d’as carreras colindants y l’Avenida Goya – Tenor Fleta, que antismás nomás se teniva como paso t’o ferrocarril.


Iste antiprochecto no plegó a fer-se servir, pero sí que estió precedent t’o esdevenir d’o desembolique urbanístico de Zaragoza, que ya comencipiava a creixer ent’o Sur.

viernes, 6 de diciembre de 2013

Congedo, o lago celtiber d'Alfama.

De cabo ta quand goso pensar que caldría escribir bella coseta. Me fa pena dixar iste blog que comencipié fa anyadas con asaberla illusión. Pero ya feva tiempo que no trobava l’inspiración que cal, ni tampoco no recibiva o feed-back que amenistamos os blogguers, se fa difícil d’escribir si no reculles dimpues bells comentarios. Con tot y con ixo, creigo que escribir un blog en a luenga más minoritaria d’Europa ye más que un divertimento, ye una traza de dar-le una miqueta de visibilidat, de fer-la servir como cal. Asinas que sincusatz si dispareix bell diya y amaneix una anyada dimpués.

Hue tos charraré d’un chicot puesto, que me fa muito goyo, y que vesité fa bellas semanas. Ye o lago d’o mío lugar, o lago d’Alfama d’Aragón.
Ye un lago unico en a peninsula ya que as suyas auguas manan a 32ºC siga d’estiu u d’hivierno . Isto se debe a un feito prou fácil d’explicar por a geología (cheolochía). Tot comencipia en a zona entre Medinaceli y Almazán, en a Brenca castellana d’o Sistema iberico , a bells 40-50Km de distancia enta l’Oeste d’o lago. L’augua de plebia se filtra por bells estratos permeables que disparixen baixo a superficie en dirección a la Brenca Aragonesa d’o Sistema Iberico (Montanyas entre Alfama d’Aragón y Ricla). Istos estratos plegan dica más de 1000 metros de profondidat aon s’escalfa l’augua. Bruscament istos estratos puyan dica la superficie una atra vegada fendo que l’augua brote creyando manantiales y entre ells, o lago.
Ya dende l’epoca d’os celtibers se conoixeva iste lugar, que lo clamoron Congedo. L’orichen d’o nombre indica que iste puesto yera sagrau ta els.  Os romans quand invadioron a Celtiberia también facioron servir iste lugar. Marco Valerio Marcial recentó en a suya obra:
“Podrás nadar en as tibias auguas d’o placido Congedo y en os tranquilos ibons d’as Ninfas, y dimpués fortificar os tuyos relaxaus miembros en o amanau Jalón (Chalón), que chela o mesmo fierro…”

Como curiosidat, en iste lago vive una especie de caracol endémico d’Alfama d’Aragón. O Melanopsis penchinati, no lo trobaretz en garra puesto d’o mundo nomás que en Alfama.
Y  amás se han rodau películas como “Los Jueves Milagro” de Berlanga. Mesmo Sara Montiel bi estió ta rodar “Cinco almohadas para una noche”.
Agora o lago perteneix a una interpresa privada, un balneario, y cal bosar bells 20€ ta banyar-se per un diya.


Ista foto que puyo ye d’o lago fa bellas semanas. Nevó asaberlo ta estar noviembre. Como veyetz o lago en estar calient fa muita boira que se chunta con os copetz de nieu que cayen. 

viernes, 14 de diciembre de 2012

Fa muitos muitos anyos en Teruel...


Fa  bells 500.000 anyos, mientres una epoca clamada Pleistocén meyo, vivió en o que hue ye Obón una colla d’hienas (sí, ixos animalotz fierizos que hue viven en a sabana africana y que riyen d’una traza muit caracteristica).  Vivivan en una cueva no guaire funda, pero con una amplaria prou gran ta que podesen cubillar-se-ie tot o clan. As hienas, como gosan fer hue en Africa, minchan a carronya que se trovan dinfuera d’o suyo cado, la replegaban y la alzavan en o fundo  d’a cueva ta que garra animal no les molestase y poder minchar tranquilas. Pareix que antismas tamién lo feban asinas, pues en a cueva encara se puede trovar-ne os repuis.
Si tos ha trucau o ficacio ixo de trovar hienas en o meyo de Teruel, más tos trucará en que sepatz o que i se trova tamién.   Pareix que a las hienas les feba goyo de minchar más que más rinoceronts y caballos. Encara que también se trovan uesos de lobo, craba, ciervo u mesmo hamsters y tafugos (taixudos).
En o Pleistocen meyo a fauna que ny’heva en a Peninsula Iberica yera prou diferent a como en ye agora. Leons y panteras cazavan rinoceronts, ciervos de cuernas chigants como o Megaloceros gigantus u bueis también chigants como o Bos primigenius. Atros animals como os mamutz  Mammuthus primigenius minchavan tranquilament en as planas de sabana que cubrivan meya Peninsula. Mientras, os humans Homo heidelbergernsis se cazegavan entre as matas aguardando que as hienas dixasen una mica de carronya ta poder levar-se ta suya cueva.
O tiempo pasó, as hienas disparixioron como lo facioron también os rinoceronts, cuasi totz os mamutz, os leons, as panteras y guepardos. A cueva comencipió a esbodregarse,  a plenar-se de sediment  y a trancar a suya dentrada natural.  De cabo tan quand bell animal cayería dentro d’a cueva como muestran os arañazos dixaus por un onso d’as cavernas, que puet-estar que cayese dentro d’a cueva y ya no podió salir-ne.
O tiempo continó pasando. Hue d’a cueva d’as hienas no’n queda que una mica. O sediment que cubriva a cueva s’en fue por l’acción de l’augua, también lo facioron gran parti d’os uesos (encara que bi ha bellas capas aon ny’hai prou), a dentrada orichinal disparixió y t adentrar-ie hue cal pasar como una sirpient, arrastrándose por o suelo por un forau dixau por l’augua dica a cambra principal aon yeran as hienas.
Agora quand  a chent d’o mío lugar diz que “as cabricas (asinas claman a os cuerzos) antimas no ny’heva garra, que son os ecolochistas y os forestals qui las chitan per o mont” m’en riyo. Si sabesen que ny’heva muitismo antismás…

domingo, 23 de septiembre de 2012

Trobada d'as Alfamas.

Entre todas as fiestas ganyanes que tien iste país, ayere se cilebró a más alfamenya de todas, a trobada d'as Alfamas d'Espanya (y estoy que de tot o mundo), Alfama d'Aragón, Alhama de Murcia, Alhama de Granada y Alhama de Almería. Dend'a zaguer anyada, os habitants d'os lugars clamaus Alhama se chuntan en uno d'els ta cilebrar iste chirmanamiento.
Ista anyada pertocaba en l'aragonesa Alfama d'Aragón. Bi habió pasavillas y concierto d'as bandas de mosica d'os quatro lugars. Tamién bi habió jotas con rondalla, paella ta totz, un concierto d'o rock más agro y chabalesco y disco móvil.
Tot muy ganyanesco, endulzau con diferents variants d'acentos, mosicas y regalos.


Con ista iniciativa se quiere manifestar a necesidat d'os lugars chicotz d'amostrarse y ubrirse a la resta d'a sociedat. A manca de diners afecta más ao meyo rural que no pas a las ciudatz. Fa vergüenya de viyer como os lugars se son esbodregando mientres que en as grandes ciudatz se contina devantando ceras ta reasfaltarlas nomás.

Encara que haiga estau bella cosa chicota, deseyo que istas iniciativas, que de veras fan vida a un chicot lugar y les fan honra, continen y que cada anyada sigan más as que se faigan.

sábado, 14 de julio de 2012

Tornando a fer huellos


¡Hola a totz!  Dimpués de tantos meses sin dar sinyals de vida, creigo que amenistatz una explicación.
Dende o zaguer setiembre marché a vivir ta Belchica per bells meses, nueu exactament, en un lugar clamau Gante, polida ciudat de chent freda, pero plena de lugars increyibles y con tot y con ixo con muita chent de tot o mundo dispuesta a estar conoixida . Una oportunidat ta conoixer nuevos puestos, diferents chents de totz u cuasi totz os puestos d'o mundo. Una oportunidat ta aprender de tot, dende conoixer-se más a uno mesmo dica catar as más que buenizas bieras que mai no'n heva prevadas. Y tot isto con l'excusa d'estudear cheolochía ( feva tiempo que no escribiva ista parola y qué fiera que ye con CH, ¿ta quand podré escribir-la "geología" asinas con G, como cal?) Cheolochía en un país incrediblement plan como ye o norte de Belchica.... Un puesto aón una loma de 5 metros d'altaria ye una montanya, asinas que prexinatz os uellos de caparra que fan istos belgas en viyer Os Perineus.

En istos meses he aprendíu muitas cosas, entre atras que as chents somos en orichen o mesmo, charraremos atras lenguas, tendremos atras culturas, manimenos totz tenemos os mesmos alazetz , totz prebamos de fer parti d'a sociedat, totz queremos estar bien con os nuestros vecins. O feito de no entender-se no quier decir que sigamos diferents y que no podamos prebar de comunicar-nos.

A vegadas as mugas no son que una traza d'esfender-se d'o miedo d'o esconoixiu, d'as chents que son de l'atro costau, si se conoixe a ixa atra chent te das cuenta que as mugas no calen, por ixo creigo que ta ixos que esfienden fronteras u quieres creyar-las les recomendaría viachar una mica y que salgan d'a suya cueva.

Con tot y con ixo, a cosa que más clara tiengo dimpués d'istos meses ye que quiero vivir en a mía tierra, rai o paro, os cazurros de boina enrosacada y os politicos cacicones, como diría la cerda ista d'a Fabra, "¡Que se jodan!", yo aquí me quiero quedar, que tot puede cambeyar y totz hemos de fer-lo chuntos.

Con istas parolas tos quereva animar a que si podetz, viachetz u vivatz dinfuera por bell tiempo. No se sabe lo que se tien dica que se'n ye luen. Dica que no conoixes a chent d'atros puestos no se sabe qui yes y dica que no conoixes atras tierras no sabes como en ye a tuya.

¡Torno a fer huellos dende tierras ibericas! Aspero que tendré suficient inspiración ta escribir y ta que tos faiga goyo.

viernes, 24 de febrero de 2012

¡Salut!

Encara soi vivo, no creigatz que he ixublidau ista fenestreta que ubrié fa bellas anyadas en o ret.
Puet-estar que me cansé d'escribir, que no sabeva que decir, que no teneva prou de tiempo.
Fa meses marché a atro lugar, a vivir una mica luen por bells meses. Ye bella cosa temporal, no tos ne faigatz. Tendretz noticias de yo, ¡que sí, que encara bi soi!
Aqui tos dixo bellas foticos d'istas tierras en as que agora soi.
Salut ta totz.

sábado, 20 de agosto de 2011

Corona borealis

De todas as constelacións, una d'as que más goyo me fan ye Corona borealis. Ye una constelación prou simpatica ya que as suyas estrelas forman una sonriseta y encara que ye chicota y que no brilla guaire, ye una d'ixas constelacions que siempre prebo de viyer. Ta viyer-la cal alufrar (de nueitz, prou que sí) ent'o Ueste, junto a la constelación de Bootex u l'estrela Arturo. EN o video que he penchau astí baixo la viyeretz como una C ao revés.


¿Hetz puesto viyer al Perseidas ista anyada?


¡Salut!
http://www.youtube.com/watch?v=E2pkIrEKFKM&feature=player_embedded


jueves, 19 de mayo de 2011

Contradanza de Cetina.



Ista nueit, a nueit magica de totz os 19 de mayo, o cielo y l'infierno se ubren ta ninviar-nos a dos convidaus, protagonistas d'una historia recentada a a luz d'as hachas y a o ritmo d'a mosica, a luna y o diaple, que juntos nos ferán remeranza d'o que estión os nuestros debanpasaus y o que somos nusatros, Celtiberia.

Una nueit en a que en o lugar celtiber de Cetina rimane completament escuro, a la luz d'as hachas portadas por o sequito d'animas d'o diaple, os cuals realizarán una danza d'adoración a la luna.

Una nueit en a que os espritos d'a celtiberia de fan sentir mas que no nunca.

viernes, 22 de abril de 2011

Diya d'a Tierra



Goyoso diya d'a Tierra ta totz.

sábado, 19 de marzo de 2011

Tornando



Dimpués de muitos meses d'hivernación, sin ganas d'escribir, he creyiu que caleva fer sinyals de vida. He estau bells meses con brenca ganas de fer cosa, os desamens, os trevallos, embolics y más embolics. Sincusatz-me os que gosatz de cabo ta qand fer una uelladeta a o mío blog, pero soi humano y por lo tanto imperfecto.

Istos días de buen orage, me fa asabelo goyo de nueitz de devantar l'ambiesta a l'atra metat, a la superior aon as estrelas son siempre uellando-nos encara que muitas vegadas as boiras no nos dixen comprobar-lo.
Ue a luna ye más graniza y más brillant que no pas mai. Junto a ista os dos míos astros preferius son Sirio, ixa estrela que brilla más que no pas atra y que dica meya nueit se dixa viyer ent'o sur y tamién as Pleyades, una colla de estreletas muit chicorronas pero que manimenos en juntar-se fan un collar de estrelas entre Orión y Tauro.
Viyer o firmamento me plena de paz y tranquilidat. Tos convido a que compartatz ista experiencia. Astí alto no bi ha problemas, no bi ha miedo a o esdevenir, ye tot un mar de tranquilidat.

martes, 28 de diciembre de 2010

Zaragoza s’esbodrega.


Seguntes zaguers estudeos pareix que o subsuelo d’a ciudat de Zaragoza ye colapsando qual formaje grouller y tot indica que d’aquí a bells anyos caldrá fer rapel ta rezar-le t’a virgen (¡Que’n ye de triste! ¿Agora qué feremos os domingos de maitins?)

Fa bells diyas sentiemos a un jubilau d’o bico de Delicias decir que en fendo una gambada con o suyo can por a Ciudat Universitaria, o suyo can fació as suyas necesidatz en o jardín d’o edificio de geologicas, como siempre fa y qual estió a suya sorpresa quand viyó que aon yeran os pozals d’a basura amanixión bells foraus gigants que se avalón os pozals. Alavez debió dixar os zurrunyetz d’o suyo can en o jardín y asinas totz os diyas dend’alavez. Más conmovedora ye l’historia de Dn. Jusepra Bogordo que perdió o suyo tren ta Lumpiaque ya que o bus Circular2 que lo heva de levabar ta l’estación de Delicias estió minjau sin piedat por uno d’istos malvados foraus y habió de aguardar meya hora dic’o venient bus perdendo asinas qualsiquier asperanza de plegar-ie con prou de tiempo.

As reaccións d’os políticos no han tardau en amanixer: A presidenta d’o P-DO (Partiu de dreitas oregonés) afirmava que a culpa ye de Zapatero que ye crevando Espanya. Mientras, o alcalde d’a Ciudat pediva tranquilidat a totz ya que si tot continava asinas en vez de tranvía, podremos disfrutar en no guaire tiempo d’a primer línea de metro. O president d’a CCCA (Colla de caciques colocadores d'amigos) anunciava que si o suyo partido ganava as próximas eleccions fería un parque tematico en as espelungas creyando alavez trevallo y prosperidat ta tot Oregón. A JBI (Junta de baturros indepes) no ha deixau l’oportunidat ta demandar l’independencia t’Oregón ya que iste feito comtimuestra a irrefutable esferencia entre Oregón y Espanya.

Con iste panorama muitos vecinos d’a ciudat han decidiu fuyir-ne y marchar a otros lugars, como Calatayub, aon a gent se ye corrindo d’o gusto en pensando que muit luego Calatayub será a mayor “ciudat” d’Oregón. “Se ye fendo justicia, ¡Calatayub 4ª provincia ya!” exclamava una bilbilitana de bien mientras sosteniva con a man dreita un ixemplar d’o ABC recient mercau.
Continaré a informar-tos-ne. Buena nueit ta totz.

sábado, 30 de octubre de 2010

O Samaín, a nueit d'animas.

Maitín en amagar-se o sol por l’horizont comencipiará o Samaín, con o que comencipa o nuevo anyo celta.

T’os celtas, en ista nueit, a zaguera nueit d’octobre ta nusatros, rematava l’epoca d’a cullida y comencipiava l’epoca d’a escuridat en a que en a primera nueit a finestra que dividiva o mundo d’os vivos y o d’os muertos disparixeva. Os espritos tornavan t’o mundo d’os vivos y vagavan por os camíns. Os vivos ta proteixer-se d’els, dixavan comida en as puertas d’as casas. A isto cal adivir atra tradición celta que consistiva en tallar as capezas d’os enemigos y fer-las servir como pozal u metendo-les una viala dentro ta que totz la viyesen, que pareix que garra relación teneva una tradición con l’atra, manimenos con o paso d’o tiempo se chuntoron en o que se conoix como a nueit d’animas, que en bels puestos encara se conoix como Samaín. En muitos puestos d’a nuesta geografía preban de conservar ista tradición fendo asabelas actividatz como fan en os lugars de Trasmoz y Radiquero (d’aon son as crabazas d’o fundo d’o blog).


Agora son os ninos os que más gosa cilebrar ista fiesta, cosa que me fa asabelo goyo, manimenos habrían de saber d’aon viene ista fiesta, qué significava, qui yeran/son/somos os celtas y por qué ye una fiesta que se ha expandiu por tot o planeta.
¡Goyoso Samaín, nueit d’animas ta totz!





viernes, 15 de octubre de 2010

Jupiter




Ya fa diyas que, como a leyenda que tos recenté ditz, os cazataires cazoron a l’onsa y dend’alavez a suya sangre contina cayindo ta tierra, ye l’agüerro que ya ye plegau y con iste cambeyo se observan tamién cambeyos en o cosmos. En fer-se de nueit se puede viyer muit bien, en alufrando t’o Este una estrela que brilla más que no a resta en o cielo, pues bien, ixo no ye una estrela, ye una planeta, Jupiter, a planeta más grand de tot o Sistema Solar y a más rápida en rotar (un diya en Jupiter dura bellas nueu horas).

A verdat ye que ye prou impresionant d’observar ista planeta ya que con unos simples prismaticos se pueden viyer (con una mica d’esfuerzo) os suyos satélites: Ío, Ganimedes, Europa y Calisto. Con tot y con ixo tos animo a que si podetz, que faigatz servir un telescopio ya que a esferencia ye prou gran y mesmo se pueden viyer bellas franchas de diferents colors ¡mesmo se dixa entrefilar “o grand orache” d’a suya atmosfera!
Manimenos, cal parar cuenta que quand se observa con o telescopio, l’imachen que i veyes no ye l’imachen tipica, quasi perfecta a la que somos feitos de viyer en revistas, tv, etc. Con tot y con ixo ye una experiencia a la que tos animo a totz.

sábado, 21 de agosto de 2010

Segeda, l'historia y l'astronomía




En istos diyas, en os que fa buen orache de nueitz, estoi que totz, u a o menos quasi totz hetz visto bella perseida u hetz visto una estrela muit muit brillant enta l’este que en realidat no ye una estrela sino Jupiter (mesmo con bels prismaticos se viyen os suyos satelites). Son istos diyas quand más honra fa de alufrar enta l’atra metat. D’alufrar-ie ya en sabevan muito os antigos celtiberos.

En a ciudat de Segeda se puede trovar un santuario feito ta l’estudeo d’o tiempo. Ye o primer santuario celtibero identificau que, amás de fer-se servir ta marcar o tiempo, yera relacionau con o culto solar. Un santuario sin teito ni muros verticals, completament ubierto a l’aire. Con l’aduya d’a Geodesia y l’arqueoastronomía se ha sabiu cómo se viyeva o cosmos en o S.II a.C.Se ha comprobau que a bisectriz d’a piedra angular d’iste santuario yera alineada con o mont de l’Atalaya, chustament en l’ocaso solar en o solsticio d’estiu. O angulo de 90 graus d’a piedra angular yera alineada con o mont de Valdehornos, chusto por aon se produce l’Ocaso solar en o equinoccio ¡chusto hue! Amás, a paret mayor d’o santuario tien un azimut de 58º, dirección que coincide con a posición d’a Luna plena en o suyo momento de Ature mayor (puesto aon a luna ye más a o sur) feito que nomás ocurre una vegada en un ciclo de 19 anyadas, o ciclo Mentonico.Seguntes Francisco Burillo, o director d’o prochecto Segeda y catedratico de prehistoria d’a Facultat de Sciencias socials de Teruel “A plataforma monumental de Segeda (de planta romboidal y con una amplaria de 312 m2 ye una obra d’o Estau segedense, un calendario en un santuario, sin paralelos conoixius”

Amás, hue, sábado 21, se cilebra en Mara a Vulcanalia, remerando a luita entre romans y celtibers ya fa 23 sieglos aon se ferán bellas actividatz, recreacions historicas, mercaus…


miércoles, 4 de agosto de 2010

Tres anyadas fendo huellos



Fa tres anyadas que Blufi y yo comencipiemos con iste blog. Tres anyadas fendo huellos con a naturaleza, a sciencia, a geología y ecolochía, con l’universo, con l’historia y con totz vusatros que continatz pasando-tos por aquí y que dixatz os vuestros comentarios fendo más gran iste chicot puesto d’o ret.
Zaga istas anyadas tos quereva preguntar ¿Qué ye o que más goyo tos a feito?¿Y o que menos?,¿Qué cambeyariatz? Pensatz-ie y comentatz-le-ne a Blufi (U a yo si queretz)

Continaremos fendo huellos en o esdevenir como faciemos antismás y como femos hue.
¡Mersi a totz!

miércoles, 28 de julio de 2010

O Parlament de Catalunya bieda as corridas.


Hue de maitins o Parlament de Catalunya plega de biedar as corridas de toros. ¿Ta quand una lei asinas t’a resta d’Espanya?

Muitos dicen que isto no ye discutible en a resta d’o país, que nomás ye cosas de catalans. Yo no estoi d’alcuerdo con ixo, en Espanya somos muitos os que no creyemos que ista barbaridat d'asesinar animals por diversión siga a nuesta “fiesta nacional” Me fa fastio y muitismo asco que se politice iste tema con que isto ye un tema de nacionalismo, y me fa muito asco y repugnancia porque ta muitos en ye y no me pareix moralment aceptable que se chuegue con istas cosas con fines político-nacionalistas, tanto d’un costau como de l’atro.

¿Ta quand una lei ta toda Espanya/mundo?

miércoles, 21 de julio de 2010

A onsa mayor

Ye curioso que, civilizacións, que de primeras uno no se prexina que haigan teniu contacto, compartan quasi todas una mesma creyencia, un mesmo rasgo. Un eixemplo ye que quasi todas as culturas d’o hemisferio septentrional d’o mundo en a suya historia han visto en o cielo d’a nueit una onsa creyada por 7 estrelas. Cada una explica a suya existencia d’una traza:

Se diz que Zeus se namoró de Calisto, una ninfa d’as selvas y la fació a suya amante. Hera, a muller de Zeus, acarranyada convirtió a Calisto en una onsa.Bel diya, Calisto se trobó a o suyo fillo, Arkas, qui, en no reconoixer a su mai por estar un onso, prebó de matar-la pero Zeus bi apareixió y lo impedió y le’n explicó. Alavez, Arkas querió estar tamién onso como su mai y Zeus lo convirtió y los chitó muit alto muit alto en o cielo ta poder viyer-los siempre, totz os diyas d’o anyo. Dend’alavez en o cielo d’a nueit, siga ibierno o estiu, se pueden viyer a onsa mayor y a onsa menor. Manimenos, Hera continava acarranyada y chitó un dragón ent’o cielo ta que se metese entre os dos onsos ta que no estasen chuntos, por ixo, istas dos constelacións están separadas por a constelación de Draco.
Os indios Cherokee trovavan atro sentiu a l’existencia d’a onsa mayor, pues ta els, a onsa yera encorrida por tres cazataires mientres toda l’anyada, pero en plegar en os meses d’agüerro chusto en que se posa l’onsa sobre l’horizont, os cazataires le dan caza y a suya sagre caye t’a tierra plenando as fuellas d’os arbres de colors royas.
Istas historias me las recentó un colega que conoixié por tierras albarracinenses istas zagueras setmanas. ¡Muitas gracias Edu!

jueves, 15 de julio de 2010

A mayor inundación d'a historia creyó o Mediterraneo



Dende fa bells tiempos se son producindo bellas catastrofes naturals que nos son trucando o ficacio, por a suya rareza, por a suya naturaleza, y por as suyas repercusións.: O tierratiemblo d’Haití, o volcán Eifjafjalla d’Islandia...Manimenos cal viachar en o tiempo muito muito enta zaga ta poder alufrar una catastrofe de verdat, una inundación que contimparando a de Nueva Orleans con ista, a de Nueva Orleans no ye que una chicorrona ola de mar.

Imos a viachar 5,5 millons d’anyadas ent’o pasau, a una epoca clamada Mesiniense, que ye a parti superior d’o Mioceno. O paisache que i viyemos ye una mica diferent a l’actual. A depresión d’o Ebro ye una zona plena de grans ibons, un clima prou desertico con bells ríos que comencipian a aparixer dend’o Sistema Iberico y os Pirineus, que plegan de creyar-se fa bells 15 millons d’anyadas. Ixos ríos desembocarían en un río Ebro que plegaría de naixer y como totz sabemos o Ebro desemboca en o Mediterraneo. Manimenos en o Mesiniense ye diferent ya que o Mediterraneo ye completament xuto. Sería un gran desierto pleno de sals y chesos a más de 1.500 de profundidat y una meya de 45ºC de temperatura, nomás bells ibons hipersalinos remanen en as partes con mayors profundidatz , una entre o que hue son as insas Balears y Sicilia y l’atra arredol d’o que hue ye Chipre. Os ríos que hue desembocan en o Mediterraneo creyarían fundas renclusas de más de 1000 metros de profundidat ta plegar en istos ibons. ¿Qué pasó con o Mediterraneo? Pues pareix que u bien o nivel d’as auguas d’o Atlantico baixón tanto que dixón a o Mediterraneo aislau y as suyas auguas se xutarían ascape u bien bell movimiento tectonico trancó o paso d’o Rift (O Estreito de Chibraltar) con as mesmas consecuencias.

Ista situación que duró una mica más de meyo millón d’anyadas remató en poquismo tiempo geologicament ya que en menos de dos anyadas o Mediterraneo sufrió a mayor inundación d’a historia d’a Tierra y se plenó d’augua a una gran velocidat, de feito, o nivel d’o mar puyaría dica 10 metros a o diya, a ista velocidat Barcelona disparixería en un diya y Zaragoza en 20 diyas. ¿Qué pasó alavez? Pues no ye guaire esclatero, pero un estudeo que se fació fa bellas anyadas ta la construcción de un tunel subterraneo que chuntase Espanya con Marruecos escubrió que en o Estreito de Chibraltar bi heva una gran canal de 500 metros de profundidat y 200 Km. de largaria que se formaría por a cayida de l’augua dend’o Atlantico ent’o Mediterraneo a modo de rampa. Isto se debería u bien a un proceso tectonico que hese ubierto l’estreito de manera repentina u bien por l’erosión que habría sufriu por una parti, por os ríos que existesen en a zona d’Alborán-Chibraltar y por otra parti, por os oraches y posiblement tsunamis d’o Atlantico.
Pareix sciencia ficción manimenos no en ye. De feito, dentro de 50 millons d’anyadas o Mediterraneo tornará a trancar-se entre Espanya y Marruecos por l’empenta d’a Placa Africana ent’o norte y l’empenta por l’apertura d’o Atlantico en a zona de Islandia ento sur. Se xutará y con o paso d’os anyos, se i formará una gran cordillera por a que o Mare nostrum disparixerá ta cutio.

sábado, 22 de mayo de 2010

A luna


Ista ye una foto que plego de fer fa bells menutos a la luna. No ye una maraviella d’imachen, la he feita como he puesto ya que o mío telescopio no tien l’adaptador ta camara y he habiu de fer-la como he puesto, a pulso, con l’obchetiu enfocando enta la lente… No sé como no ye salida encara piyor. Con tot y con ixo me pareix una imachen polida, que transmite tranquilidat, ixa tranquilidat que cal desfrutar de cabo ta quand más que más en comencipiar a estar farto d’estudear, como en soi yo agora.Ye una pasada d’alufrar-la en plegar-le a luz de canto ya que se veye os cráters con tot o suyo relieve. Con tot y con ixo, no he visto garra selenita ni garra animal fabuloso como fa tiempo dición de viyer bells scientificos.
Con ista dentrada nomás tos quereva convidar a que de cabo ta quand puyetz l’ambiesta a l’atra metat, a metat superior, a la d’a luna y as estrelas, a la d’os suenios, aon a tranquilidat ye omnipresent, que ya tendremos tiempo d’estar en a metat inferior……

domingo, 16 de mayo de 2010

A contradanza de Cetina


O diya 19 de mayo, como totz os anyos dende fa milenios, Cetina se mete en o punto d'ambiesta d'a Celtiberia ya que se cilebrará a suya Contradanza. Antigo ritual celtibero de adoración a la luna por o que o diaple y o suyo sequito de animas blancas y negras bailan a o ritmo d'una repetitiva canta. ¿Morirá de raso o diaple ista vegada o tornará a danzar dimpués de que as animas lo maten en afeitar-lo como totz os anyos?


Tos convido a totz a que tos amanetz a ista lugaret d'o Alto Xalón y que disfrutetz d'una nueit machica de escuridat a la luz d'as hachas, en a que cielo e infierno se chuntan con o diaple y a luna como convidaus especials y en a que se siente más que no nunca a presencia d'os espritos d'a Celtiberia.