martes, 16 de septiembre de 2008

A fin d'o berano




Ya ye rematando atro berano, un berano que remeraremos por haber sobrebibiu a crisis economicas, ixuqueras que dixaban sin augua bels ríos, una expo suposadament de l’augua que teneba menos rigor que un cartel feito por un nino de prescolar (pero con muitos millons por meyo). Tamién hemos sobrebibiu a l’apocalipsis y a o caos que una maquiabelica maquina clamada LHC iba a sembrar en l’uniberso y que iba a creyar un forau negro que iba a abala-se a Tierra como qui mincha una fraga.

Tamién remeraremos iste berano por atras cosas como a crema d’os monts de Zuera, unos monts asabelo polius con rutas senderistas y especies bechetals que en pocos puestos se gosan beyer. Totz años ye o mesmo, cuan pareix que ye l’añada con menos cremas, bi ha un GIF (gran incendio forestal) que crema o 90% d’o total, l’añada zaguera estió en Torre de las Arcas, con a trista remeranza d’a muerte d’una Achent forestal y ista añada, Zuera con cuasi 3000Ha.

Son muitas as armiellas d’a cadena que s’encarga d’o suyo amortamiento: bichilans, emisoristas, retens, APN’s (achents d’a proteuzión d’a naturaleza), elicopteros, idroabións, autobombas, boluntarios, etc… Manimenos cuan un meyo se fa eco d’a notizia mai no s’ascuita garra d’istas presonas pero prou que se’n fan d’os militars qui i son ius a “aduyar”. De seguro si fetz remeranza d’o que se dizió y escribió sobre Zuera, remeraretz a la menestra Chacón salutando a os militars de turno. ¿Y a os APN’s, retens etc etc que tamién yeran fendo o suyo treballo?……..no, ixos a muyir fardachos.

En istos moments podemos comparar opinións muit dibersas, como as que un periodico aragones amostró: Un señor deziba que se yera malfurriando muitos diners en pagar a chent ta amortar incendios puesto que no bi ha que 2 ó 3 a l’añada y que mientres no fan cosa(desinformazión total) Manimenos una señora deziba que si se sapeba que ixe mont gosa cremar-se una begada cada 15 añadas, como que no i feba un “reten de guardia” ta amortar-lo (no prexino que pasaría si se chuntarsen istos 2 siñors con opinión tan dispars) Siga como siga o comentario, tot ye ta fer mal.

Atro exemplo estió fa bellas semanas, una crema en os monts de Baltorres, yo mismo, que treballo de bichilant, debié abisar d’o inzendio. Tot estió en un moment, os meyos i plegón ascape y tot quedó en una estreta. Manimenos a o diya prosimo en os meyos dizioron que tot se salbó grazias a un motorista que beyó a crema y clamó ascape a o 112 y que mesmo se mobilizón os militars d’o serbizio d’emerchenzias…………t’os meyos no bi abió ni bichilants, ni retens, ni na de na, nomás os melitars y un motorista intrepido…

Tot podría quedar-se asinas, como si no estasenos que pantasmas, pero no, tot pareix un complot contra os “forestals” puesto que encara que no les ne agradixen o bien que fan, si que les culpan d’os delitos d’atros. Fa una añada totz os meyos afirmón que un Achent forestal muit intelichent tenió a brilant ideya de meter fuego a un mont ta que l’enamplasen o contrato. ¡¡Agora sí qu’en charran!! Pero bi eba una cosa que no me cuadraba, os achents forestals son funzionarios y por o tanto tienen contrato fixo aiga o no aiga más o menos treballo. Por supuesto, l’autor d’ista canallada no estió pas un achent forestal, estió un ombre que treballaba como peón forestal, no pas como achent forestal. Pero o mal ya yera feito, y asinas se ha feito que a chent pensase que os Achents forestals estasen piromanos y que os buenezicos d’os militars eban de ir ascape a amortar o fuego………


Escribo isto ta prebar de dinnificar una mica o treballo de totz os que fan posible a preserbazión d’os nuestros monts encara que os meyos se miren d’estriboquiar l’opinión publica.

jueves, 21 de agosto de 2008

A Vulcanalia, Remeranza d'a luita d'una zibilizazión




Iste sabato 23 d’agosto, a Fundazión Segeda zilebra a fiesta d’a VII Vulcanalia, ye una baralla zeltibero-romana con antigas recreazions en o lugar de Mara an se troban os alleros d’a ziudat zeltibera de Segeda (Sekaiza). Ista fiesta, a Vulcanalia gosa zilebrar-se o cabo de semana más amanau ao 23 d’agosto, diya de Vulcano en a epoca romana.

Os romanos firmón un tratau con os sechedenses por o que os romanos no atacaban a suya ziudat pero os sechedenses no podeban creyar nuevas murallas. Os sechedenses no’n creyón garra nueba pero adrezón as biellas. Iste estió bisto como una prebocazión y os romans les declarón a guerra y ta ello cambeón o inizio d’o calendario a o 1 de chinero, si no serían plegaus en agüerro y o periglo d’a fredor que ixo conleba.
En iste diya, rezenta l’istoriador Apiano que en l’añada 153 a.c tenió lugar a primera baralla entre o exerzito romano ao mando de Nobilior composau por 30.000 ombres y o exerzito zeltibero de segedenses y numantinos ao mando de Caro de Segeda (Iste ye o primer nombre documentau en as tierras d'o que güe ye Aragón), con 25.000 ombres. O resultau d’ista primera baralla estió a favor d’os zeltiberos, morión 6.000 romanos y dend’alabetz Roma declaró iste diya como nefasto.
Belatros istoriadors d’a epoca recullón iste feito en o suyos relatos:
“En reyalidat, en garra guerra bi habió tan inchusta causa. Os segedenses eban aculliu a os suyos aliaus y parients que eban fuyiu d’as guerras cuentra os romans. Entrezedión por els, pero ta cosa. Encara que s’eban absteniu de dentrar en a guerra, les obligón, como condzión ta un pauto en regla, a entregar as armas, feito que estió entendiu por os barbaros como si les obligasen a tallar-se as mans. Asinas que pillón as armas baxo o mando d’o suyo valeroso chefe
Megaravico”.
(Lucio Aneo Floro, Epítome d’aa Istoria de Roma I 34, 3-4)
“Pues feitos a luitar con os griegos e ilirios, mai no eban bisto dic’alabetz que nafras de pica y de saeta, raras begadas de lanza, pero en beyer os cuerpos espiazaus por a espada ispana, brazos tallaus d’o güembro, capezas separadas d’o cuerpo, truncada del tot a cerviz, coradas ao descubierto y toda menas de fierizas nafras, aterraus se demandaban cuentra qué armas y cuentra qué ombres eban de luitar.” (Livio 31, 34,4)
Ta zilebrar iste diya se ferán toda mena de autibidatz, como mercadillos artesanals, una recreyazión d’a luita, etc. Tot lo podetz trobar en istas pachinas:
http://www.segeda.net/http://www.losceltiberos.es/

lunes, 11 de agosto de 2008

As perseidas


Istas nueitz podremos desfrutar de un espeutaclo no guaire común pero que en istos diyas se dixa beyer si as boiras nos dixan, son as Perseidas u Glarimas de Sant Lorenzo.
Istas Perseidas son una plebia de meteoros de alta autibidat, ye dezir, que tienen un chicot periodo d’autibidat pero prou intenso. Iste periodo comenzipió o 17 de chulio y rematará o 24 d’agosto. Manimenos a suya autibidat ye maxima os diyas 12 y 13 d’agosto.

O suyo orichen ye un un cometa, o 109P/Swift-Tuttle, que poseye 9,7 Km de largaria y a suya orbita arredol d’o Sol dura bellas 135 añadas. En ista orbita, o meteorito ba gastando-se china chano dixando dezaga una racada de partículas en o espazio. En que a Tierra pasa por ista racada todas as añadas en a suya orbita, as partículas s’enfrontinan contra l’atmosfera y por a friczión d’ista s’escalfan y se creman produzindo una racada de luz que ye o que nusatros beyemos.

O suyo nombre ye debiu a que ta beyer istas Perseidas cal mirar ent’a constelazión de Perseo (ent’o Norte) Debiu a este feito, dend’o emisferio Sur no se puede beyer.

Asinas que si podetz beyer-las no os las perdatz. Ta beyer-las millor cal estar lexos d’a luz (cosa asabelo difizil en as ziudatz) y no tos ne faigatz si pasan 5 menutos sin beyer-ne garra. Gosan beyer-se una cada 2 menutos alto u baxo.

sábado, 2 de agosto de 2008

Cabo d'año de Fendo huellos


Güe Fendo huellos y Blufi somos de zilebrazión. Güe cumplimos una añico de bida, ¡o nuestro primer cabo d’año!. Una añada en a que hemos charrau sobre espezies menazadas, biodiberdidat en cheneral, cheolochía y ecolochía, cambeo climatico y mesmo nos hemos atribiu con l’istoria. Pero d’o que más argüelloso soi ye que he escrito d’o que más goyo me ha feito y que muita chent me ha apoyau en tot. Ixas presonas que me aduyón a fer o blog, que me dión informazión y totz os que bi sotz dentraus y que etz quiesto amillorar y fer más gran iste blog con os buestros comentarios. Más de 4000 besitas de tot o mundo (encara que a mayoría de foranos aiga estau por casualidat via google, no sapetz as barbaridatz que a chent se mira por o rete…)

Mersi ta totz por estar-ie, por os buestros comentarios y o buestro emparo sin o que yo no ese teniu os animos ta continar. A berdat que en comenzipiar fa una añada no sabeba guaire bien qué esdebenir tendría iste blog, mesmo dandalié un poquet sobre a tematica, pero en beyer como yera iste mundo d’a fablogsfera y d’a blogsfera en cheneral me animé a escribir más.

Aspero continar a o menos una añada más en a que continaré amenistando d’os animos que m’etz daus.

Mersi y aspero que continemos fendo huellos como os que hemos feitos dica güe.

jueves, 24 de julio de 2008

A Vella pseudocytisus sub. paui. O crujiente


O crujiente (Vella pseudocytisus subsp. paui) ye una planta endemica aragonesa que creixe en puestos de clima continental d’o sur de Tergüel: val de l’Alfambra y val d’a Turia. Amás tamién se zitó en a Comunidat de Calatayut dica 1927. Dend’alabetz no se’n ha trobada garra en ista tierra encara que agora se siga mirando de reintroducir-la-ie. Existe atra subespezie, a Vella pseudocytisus sub. pseudocitysus que tamién se troba en istos puestos y en o sur d’a peninsuba Iberica, encara que zaguers estudeos amostran que as poblazións d’Aragón y d’o sur d’a península son subespecies diferents.


Ye una mata que plega dic’o metro d’altaria, con fuellas carnosas y abondants flors amariellas. Perteneix a la familia d’as cruziferas (que tienen 4 petalos en forma de cruz). As cruziferas leñosas son cuasi todas asiáticas, mientres que as europeas gosan estar erbaceas. Ista ye una d’as pocas cruziferas leñosas d’europa y que remeran a relación d’a flora ibérica con a d’as artigas asiaticas de fa 6 millons d’añadas.


Creixe en ripas con salagón y cheso, fundos de clamors, en os cantos d’os camins, carreteras y cautibos. O suyo mayor periglo ye a suya plega ta compustible, obras en carreteras, roturazións ta cautivos y pastoreo excesibo. Ye catalogada como espezie en periglo d’extinzión en Aragón

Encuesta


Ya fa bellas semanas que remató o plazo ta risponder a l'encuesta sobre cómo amillorar iste blog. Primero de tot agradixer que aigatz dau a buestra opinión, encara que aigatz estau menos que no os que yo asperaba. Pero como diz o Gran Wyoming "O que España bota, ba a misa" y en iste caso o que abetz botau ye que iste blog amenista: charrar más sobre ESPEZIES PROTECHIDAS y zentrar-se más que más en ARAGÓN.


Prebaré de fer reyalidat os buestros suenios encara que a naturaleza no entienda de leis de proteuzión ni de mugas administratibas. De todas trazas iste blog ye abierto a cualsiquier sucherenzia.


Grazias por tot y que baiga bueno.

domingo, 6 de julio de 2008

A biola d'o Moncayo


Ista semana zaguera, tenié o gusto de fer un curset de botanica en O Moncayo, tot un paradiso t’os que aman ista polida zienzia. Estar dentro de ixos fabars y rebollars me parexió estar en atro mundo comparando-los con as selbas de pino carrasco y os acampos de carrascas a os que soi feito.
En puyar ao Collado Bellido me trobé con una d’as mas polidas flors que he bisto, ye a Biola d’o Moncayo (Viola montcaunica), una planteta que encara que siga prou común en iste puesto ye un endemismo d’o Sistema Iberico. Manimenos pareix que no tien garra figura de proteuzión (u os “forestals” (APNs millor dito) no me lo querión dizir o no lo sabeban, que tot puede estar)
Con ista plantica tan esconoxida (no bi’n ha garra en o rete si tos ne miratz) me fería goyo de comenzipiar a charrar d’espezies endemicas d’o Sistema Iberico, que bi ha ta escribir-ne y no rematar-ne .