jueves, 9 de abril de 2009

A Tierra ¿Ye una uga pansa u un flan de galletas?


Güe en que leyeba un libret sobre l'istoria d’o mío lugar, que en o suyo tiempo me parexió prou pincho, me he trobau una sorpresa que me ha feito asabela grazia. Pues resulta que iste siñor que escribió o libro en 1925 nos amuestra as ideyas zientificas que teneban en aquels años, y entre tot isto, nos charra sobre a formazión d’as montañas y diz isto:
“…Ye teoría cheneralment azeptada por os cheologos que a Tierra estió en un grau de fusión completa en a suya primer epoca y que zaga ista fusión debió seguir o suyo enfredamient,…,en enfredar-se, a superfizie achicó a suya amplaria fendo que se creyasen rugas como lo fa una mazana u as ugas en tornar-se pansas….”

Sí, como podetz leyer en ista epoca no sabeban garra sobre a tectónica de placas, a deriba continental. Estió Wegener uno d’os zientificos que estudión iste tema en ista epoca, con muita polemica, prou que sí.
Güe sabemos que as montañas se creyan por muitos motibos, pero o prenzipal ye o trepuzón entre placas tectónicas. Como nos amostraba un mayestro de 1º d’a E.S.O. a Tierra estaría un gran flan y os continents estarían galletas. Si o flan de abaixo se muebe, as galletas lo fan tamién, chuntándo-se unas con as atrás y trepuzando, belunas se crebarán, se partirán en 2 y se moberán en diferents direczións , atras se meterán denzima d’atras. Pues isto mesmo pasa con as placas tectonicas y d’ista traza se creyan as montañas.
Como prueba d’isto, podemos beyer que a costa oeste d’Africa ye igual que a costa este de America, amás, podemos trobar-ie os mesmos fósils, mesmas estructuras cheolochicas, encara que güe sigan dos continents que se troben muit luen.
L’Himalaya se ye creyando debiu a o trepuzón entre l’India y Asia, ¡¡y encara contina!!

Se podría meter-ne muitos exemplos que corroboran a teoría d’a tectonica de placas y a deriba continental, manimenos ¿Qué en pensarán os zientificos de dentro de un sieglo? Puestar que piensen o mesmo que nusatros somos pensando sobre as teorías d’o pasau. Ya bi ha bels zientificos (entre els uno en Zaragoza) que diz que isto no ye berdat (me fería goyo de conoixer a suya teoría)
Os tiempos cambean, as ideyas tamién, mientres, a tierra contina chirando como siempre, lo que nustros pensemos, a ella rai.

sábado, 14 de marzo de 2009

Pandicosa



Qué poliu ye de biachar y de conoixer nuebos paisaches, nuebos lugars, nuebas chents... Biachar encara que siga mientres un diya y no muit luen, siempre bi ha bel puesto a escubrir. Y lo digo yo que cuasi no he biachau (¡qué sorna!) A begadas a manca de tiempo u de diners u mesmo a preza de dixar a monotonía fa que preferamos rimaner en casa.

Ista semana soi iu a un puesto una mica luen d'a casa mía, soi iu a Pandicosa, en o más recondito d'os Perineus, practicament esconoixius ta yo (Si cuasi ese plegau antis en Toledo que no en ixe lugaret!!) . He de dezir que mai no i yera puyau dic'alabez y a berdat que me ha feito asabelo goyo tanto Pandicosa como os arredols. O contraste d'a calor que i feba (iba en chambreta) y a nieu que encara i eba en as tucas d'as montañas y mesmo en as carreras, yera prou curioso. A botanica y a cheolochía d'a redolada son asabelas interesants. O contraste d'os pins berdes con a nieu blanca d'as montañas y o chelo d'os ibons, fa a delizias d'os freaks que estudeamos a mai Tierra(Encara que me ese feito más goyo de beyer os caxicos berdes, pero ye berdat que en tornar-se-ne ya no habrá ni gota de nieu, lastima).

Aquí tos dixo dos fotos d'o ibón (chelau) de Pandicosa, aon se troba ixe famoso balneario De 5 estrelas aon se queda incomunicada a chent por as abalanchas (a yo no me fazió o morro cló) As fotos no son tan polidas como as de Felqueral, pero a yo me fan goyo y con ixo ya bi'n ha prou.

viernes, 27 de febrero de 2009

Os fosils en a istoria.


Actualment, totz sabemos que os fosils son restos de orichen biolochico d’o pasau, que por prozesos cheolochicos han puesto conserbar-se dica l’actualidat. Dengún no piensa que os fosils son nomás piedras que casualment tienen forma de sers bibos, ya que as inbestigazións que se han feitas nos dixan prou claro o suyo orichen. Pero, ¿Qué en pensaba a chent d’antismás?

Ya os Neandenthals comerciaban con fosils. A mas antiga prueba d’ello se troba en a Borgoña francesa, an se trobón en una espelunga fosils marinos de diferent prozedenzia. Muitos de els emplegaus en collars y zinturons . Ta els, os fosiles serían sers sobrenaturals, con poderes y se feban serbir en rituals como en intierros o como proteczión.

Os echipzios antigos ya deduzión que o Nilo estió baixo o Mediterraneo ya que se i troban fosils marinos.

Bels filosofos griegos, entre els os Presocraticos, afirmón que os fosils en a costa mediterranea serían restos marinos d’epocas pasadas que se i trobarían por imbasions d’o mar.
Tamién podemos trobar en a suya mitolochía diferents trazas de explicar la presenzia de fosiles:
Homero nos charra en a suya obra “L’Odisea”sobre o chigant Polifemo, un ser con nomás un güello de gran grandaría, os ziclopes. Isto se explicaría por la presenzia de restos fosils de mamuts enanos en as insas d’o Mediterraneo. Istos animals, como os elefants, poseen un gran forau nasal, que a l’ambiesta d’os griegos, yera o forau aon se situaría o suyo güello.

Os Grifos son sers metat alica, metat león que guardaban asabelos tesoros en as montañas d’Orient, casualment astí se pueden trobar fosils de Protoceratops y Psittacosaurus (conoixiu como dinosaurio loro por o suyo pico), dinosaurios con una morfolochía muit pareixida a la d’iste ser mitolochico.
Ta atros filosofos, como Platón y Teofrasto, os fosiles serían caprichos d’a tierra. Naixerían a partir de simient, como lo fan as plantas. Pero os romans no se quedón cortos y afirmón que os fosils se formarían en a tierra espontaneament, como lo feban as moscas, gusanos y mesmo os zorzes. (Os zorzes se formarían en dixando una caxa con trigo y ropa biella mientres bels diyas)



En a cultura china se creyeba que as conchas fosils que se trobaban en as montañas s’eban creyadas baixo l’augua. Por exemplo, os braquiopodos Spirifer tienen as suyas balbas muit alargadas y se creyeba que yeran golondrinas (En bels puestos de nuestra tierra les claman mariposas, por o mesmo motibo)

T’os hebreos, os fosils serían sers castigaus por dios, como se puede comprobar en o Genesis aon se rezenta l’istoria d’a muller de Lot, que se combierte en una figura de sal por desobedecer a dios.
Ya en a edat meya a teoría sobre l’orichen d’os fosils no millora.
Os arabes, creyeban que os fosils se formarían a partir de un barro con una enerchía que en contacto con o sol u l’augua se coagularía. Tamién creyeban que atros fosils serían animals y plantas que petrificarían en pasar por ziertos foraus d’a tierra aon amanarían ziertas enerchías.

Seguntes os cristians, en un principio os fosils estarían os desechos d’o taller de Dios. Al igual que Adán estió creyau a partir d’o barro, os fosils no abrían teniu a suerte de rezibir o don d’a bida. Dimpués se creyó que a presenzia de fosils marinos en as montañas se debeban a o dilubio unibersal.

Istas ideyas no cambeón dica que Leonardo da Vinci en os sieglo XV afirmó que os fosils yeran restos de sers petrificaus d’o pasau, a mayoría bibiría en o lugar aon se trobón y que se troban ordenaus por capas. Niega la teoría dilubista, como os presocráticos.

Un caso curioso ye l’alemán Beringer, profesor d’a Unibersidat de Wurzburgo, o zaguer defensor d’a idea platónica de l’orichen inorganico d’os fosiles. Estió engañau por os suyos alumnos, que le enterraban extrañas figuras que els mesmos eban paradas artesanalment en piedra ta que o suyo profesor las trobase. O profesor argüelloso d’o que eba trobau , describió os fosils inchenuament en o suyo libro “Lithographie Wirceburgensis” fendo a risa de toda a comunidat zientifica.

domingo, 28 de diciembre de 2008

A mayor bolsa de petroleo d'o sur d'Europa en os Monegros.


¿Mai no tos ha pasau que en beyendo bella notizia en o periodico tos datz cuenta que no le dan a importanzia que tien? Pues güe de maitins fendo una güellada a o Periodico de Aragón, en una chicota columna leigo que en Monegros han trobau a más ganiza bolsa de petróleo que mai no se ha trobada en o sur d’Europa!
Pues sí, mirando-me-ne informazión en os míos libros de cheolochía istorica en Aragón ya fa bel sieglo que se i fazión prospeczions. Estió a Unibersidat de Madrid con colaborazión d’a UT (Unibersidat de Texas ) y d’a USGS ( Investigazión cheolochica d’os Estaus Chunius) que en 1910 fazión prospeczións por totz os puestos an cheolóchicament se podese trobar-ne. Y uno d’ixos puestos estió os alrededors d’Ontiñena. Os suyos resultaus estión negatibos. A o menos ixo dizió l’informe que os americans fazión t’a Unibersidat madrileña.
T’os que no lo sepan. Os puestos más propizios ta que en i aiga, son puestos aon se aiga formau cualsiquier estructura cheolóchica que funzione como “trampa” fendo que o petróleo se i quede reteniu. Pues bien, en iste puesto trobamos un pliegue de materials impermeables formando un “mega-pozal” de bels kilometros d’amplaria, que alza iste poliu liquido.
Casualment, iste puesto se troba chusto en o meyo d’o que puestar que siga Gran Scala ¿Casualidat? Os directors d’a interpresa ILD, Pierre Luis Amancic y Paul Stephane Allegrini niegan saber-ne brenca, seguntes os suyos tecnicos a posibilidat de trobar-ne ye nula. Dizen isto a la bez que negozian agora más que nunca a crompa d’ixos terrenos a os suyos propietarios……….Sin parolas………
¿Pero en qué piensan ixas chents d’os Monegros??? Caldrá saber-ne más.
Aquí tos dixo con parti d’ista notizia en bersión dichital.

martes, 16 de diciembre de 2008

Goyoso Nadal



Dende fa ya más de un mes que teneba a mi pobret Blufi sin poder fer huellos como a el le cuaca. Ye que no aiga teniu prou de tiempo, manimenos en posar-me debán l'ordenador, no sabeba sobre qué escribir-ne. Será a fredor de l'ibierno, será iste zierzo a o que encara no me i feito, u puestar que siga a nieu que no plega en a bal, o cansanzio que produix l'estudio de mai Tierra u quimisió!!

Agora que Nadal ya ye plegau (en o Sabeco ya plegó fa más de un mes), pareix que uno se obliga a posar-se y escribir-tos ta que no pensetz que isto ye muerto.
Istas fiestas no me fan guaire goyo. O sentiu que le somos dando a totz isto. Mercar, mercar, y más mercar. Manimenos tamién ye o tiempo de soniar, soniar que tornas a estar con os tuyos amigos, a tuya familia. De seguro que si os reyes magos existesen les pediríamos tornar a beyer a a ixos que ya no bi son, que marchón u simplement ixos que bel diya as suyas bidas siguión un camino diferent a o tuyo y continan fendo a suya bida luen de tu...siquiá!

Asinas que tos deseyo un Goyoso Nadal y Buen Año, que tos reposetz, que tos trobetz con os buestros amigos y familia, y que os buestros deseyos se cumplan.

Nos beyemos luego.

sábado, 1 de noviembre de 2008

O linze boreal torna t'os Perineus.


Güe tos traigo una muit buena notizia que salió en os meyos fa una semana. Ye a reintroduczión d’o linze boreal u europeo (Lynx lynx) en os Perineus. Iste felino bibirá en cautibidat en unas instalazións en Les Planes de Son, manimenos puestar que a suyas criyetas puedan vivir en libertat.

Fa bels meses charré sobre atro d’os nuestros linzes, o linze iberico. Istas dos espezies bibirían chuntas en o ecosistema pirenenco dica que en disparixión. As prenzipals esferenzias son que o linze boreal ye más gran, bibe más que más en bosques y que caza animals más grans como cuerzos, chizars, encara que tamién caze coniellos, zorzes,etc. Iste feito puestar que siga interesant t’a suya reintroducción ya que en estar en a capeza d’a pirámide alimentizia fa presión sobre atros carniboros fendo que atras poblazións d’atras especies creixcan.

Ista espezie se puede trobar en o continent europeo y asiático manimenos ye sufrindo un proceso de extinzión en europa occidental encara que siga abondant en Rusia y Siberia.

Bi ha bellas subespezies como o Lynx lynx lynx que abita dende Noruega dica Siberia o Lynx lynx carpathicus que orichinalment abitaría dende Reino chuniu dico Mar negro, o Lynx lynx wrangeli que abita en Kamtchatka, Siberia oriental, Mongolia y Manchuria, representa o 80% d’os exemplars de linze boreal, etc.

Ista notizia amaneix dimpués d'a enrestida de un onso en a Bal d’Arán, que aspero que no siga un impediment t’a reintroduczión d’espezies autoctonas dispareixidas sino una buena excusa ta charrar-ne y poder plegar en un acuerdo.

¡Caldrá amanar-se-ie ta beyer-los! ¿Qué tos pareix?

domingo, 28 de septiembre de 2008

De cantals y plebias.


O que goso fer en obrir bel periodico ye mirar-me o primer a seuzión de redoladas, nomás ta beyer si bi aparix bella cosa d’o mio lugar (cosa que nomás ocurre una begada cada 100 añadas). Ayere estió uno d’ixos diyas en a que o nombre de Alfama d’Aragón aparix entre as fuellas. Pero en habiendo leyiu o titular ya beyé que no yera garra bueno. Un cantal de bellas güeito toneladas y cuasi dos metros d’altaria s’eba cayiu a o lugar dend’a montaña. Ya prexinaretz a cara de boniato que se me quedó en beyer en a foto que semejante mazacote yera a bels metros d’o almazén an alzo, entre muitos atros afers, o mío auto. Menos mal que se quedó astí posadet en o canto d’una paret, asinas prebocador, como si querese tornar a cayer (tienen ixa manía as piedras)

Ye un cantal de salagón prozedent d’o Cretazico superior (-100 a 50 millons d’añadas), estió meteorizau más que más por l’aczión de l’augua, esleyindo-lo. Iste feito chunto a la plebia d’ista semana fazió que o cantal s’eslurtase baixando a ripa ent’o lugar. Istos cantals gosan modificar-se en contautar con l’augua. U bien se esleyen creyando fenomenos karsticos (estalactitas, estalagmitas, espelungas, etc) U bien se da “l’efeuto de falca” en o que l’auga se fica entre as crepas d’a roca y en chelar-se aumenta o suyo volumen crebando-la.


Puyando por a ripa se pueden beyer as esferras que a roca fazió en baixar, arbols rancaus, trozes d’o cantal que se crebón por o camín, muros esbodegraus…
Isto no ye un feito aislau, dende cutio muitos cantals han cayiu sobre casas, garaches, parideras, lebando-se tot o que pillaban por o camín. Amás si puyamos por a ripa se puede beyer que bi ha cantals sueltos mesmo d’una amplaria mayor que a d’iste zaguer.

>Ta prebar de solucionar-lo fa zinco u seis añadas se instaló un sistema de retes metalicos ta pribar y amortir a cayida. Manimenos no se fazió en totz os puestos. Asinas que dende Fendo huellos yo y Blufi queremos dar una estirada de barbas y bigotes (os 4 pels que le restan) a os maximos responsables d’iste treballo a meyo rematar.