lunes, 11 de agosto de 2008

As perseidas


Istas nueitz podremos desfrutar de un espeutaclo no guaire común pero que en istos diyas se dixa beyer si as boiras nos dixan, son as Perseidas u Glarimas de Sant Lorenzo.
Istas Perseidas son una plebia de meteoros de alta autibidat, ye dezir, que tienen un chicot periodo d’autibidat pero prou intenso. Iste periodo comenzipió o 17 de chulio y rematará o 24 d’agosto. Manimenos a suya autibidat ye maxima os diyas 12 y 13 d’agosto.

O suyo orichen ye un un cometa, o 109P/Swift-Tuttle, que poseye 9,7 Km de largaria y a suya orbita arredol d’o Sol dura bellas 135 añadas. En ista orbita, o meteorito ba gastando-se china chano dixando dezaga una racada de partículas en o espazio. En que a Tierra pasa por ista racada todas as añadas en a suya orbita, as partículas s’enfrontinan contra l’atmosfera y por a friczión d’ista s’escalfan y se creman produzindo una racada de luz que ye o que nusatros beyemos.

O suyo nombre ye debiu a que ta beyer istas Perseidas cal mirar ent’a constelazión de Perseo (ent’o Norte) Debiu a este feito, dend’o emisferio Sur no se puede beyer.

Asinas que si podetz beyer-las no os las perdatz. Ta beyer-las millor cal estar lexos d’a luz (cosa asabelo difizil en as ziudatz) y no tos ne faigatz si pasan 5 menutos sin beyer-ne garra. Gosan beyer-se una cada 2 menutos alto u baxo.

sábado, 2 de agosto de 2008

Cabo d'año de Fendo huellos


Güe Fendo huellos y Blufi somos de zilebrazión. Güe cumplimos una añico de bida, ¡o nuestro primer cabo d’año!. Una añada en a que hemos charrau sobre espezies menazadas, biodiberdidat en cheneral, cheolochía y ecolochía, cambeo climatico y mesmo nos hemos atribiu con l’istoria. Pero d’o que más argüelloso soi ye que he escrito d’o que más goyo me ha feito y que muita chent me ha apoyau en tot. Ixas presonas que me aduyón a fer o blog, que me dión informazión y totz os que bi sotz dentraus y que etz quiesto amillorar y fer más gran iste blog con os buestros comentarios. Más de 4000 besitas de tot o mundo (encara que a mayoría de foranos aiga estau por casualidat via google, no sapetz as barbaridatz que a chent se mira por o rete…)

Mersi ta totz por estar-ie, por os buestros comentarios y o buestro emparo sin o que yo no ese teniu os animos ta continar. A berdat que en comenzipiar fa una añada no sabeba guaire bien qué esdebenir tendría iste blog, mesmo dandalié un poquet sobre a tematica, pero en beyer como yera iste mundo d’a fablogsfera y d’a blogsfera en cheneral me animé a escribir más.

Aspero continar a o menos una añada más en a que continaré amenistando d’os animos que m’etz daus.

Mersi y aspero que continemos fendo huellos como os que hemos feitos dica güe.

jueves, 24 de julio de 2008

A Vella pseudocytisus sub. paui. O crujiente


O crujiente (Vella pseudocytisus subsp. paui) ye una planta endemica aragonesa que creixe en puestos de clima continental d’o sur de Tergüel: val de l’Alfambra y val d’a Turia. Amás tamién se zitó en a Comunidat de Calatayut dica 1927. Dend’alabetz no se’n ha trobada garra en ista tierra encara que agora se siga mirando de reintroducir-la-ie. Existe atra subespezie, a Vella pseudocytisus sub. pseudocitysus que tamién se troba en istos puestos y en o sur d’a peninsuba Iberica, encara que zaguers estudeos amostran que as poblazións d’Aragón y d’o sur d’a península son subespecies diferents.


Ye una mata que plega dic’o metro d’altaria, con fuellas carnosas y abondants flors amariellas. Perteneix a la familia d’as cruziferas (que tienen 4 petalos en forma de cruz). As cruziferas leñosas son cuasi todas asiáticas, mientres que as europeas gosan estar erbaceas. Ista ye una d’as pocas cruziferas leñosas d’europa y que remeran a relación d’a flora ibérica con a d’as artigas asiaticas de fa 6 millons d’añadas.


Creixe en ripas con salagón y cheso, fundos de clamors, en os cantos d’os camins, carreteras y cautibos. O suyo mayor periglo ye a suya plega ta compustible, obras en carreteras, roturazións ta cautivos y pastoreo excesibo. Ye catalogada como espezie en periglo d’extinzión en Aragón

Encuesta


Ya fa bellas semanas que remató o plazo ta risponder a l'encuesta sobre cómo amillorar iste blog. Primero de tot agradixer que aigatz dau a buestra opinión, encara que aigatz estau menos que no os que yo asperaba. Pero como diz o Gran Wyoming "O que España bota, ba a misa" y en iste caso o que abetz botau ye que iste blog amenista: charrar más sobre ESPEZIES PROTECHIDAS y zentrar-se más que más en ARAGÓN.


Prebaré de fer reyalidat os buestros suenios encara que a naturaleza no entienda de leis de proteuzión ni de mugas administratibas. De todas trazas iste blog ye abierto a cualsiquier sucherenzia.


Grazias por tot y que baiga bueno.

domingo, 6 de julio de 2008

A biola d'o Moncayo


Ista semana zaguera, tenié o gusto de fer un curset de botanica en O Moncayo, tot un paradiso t’os que aman ista polida zienzia. Estar dentro de ixos fabars y rebollars me parexió estar en atro mundo comparando-los con as selbas de pino carrasco y os acampos de carrascas a os que soi feito.
En puyar ao Collado Bellido me trobé con una d’as mas polidas flors que he bisto, ye a Biola d’o Moncayo (Viola montcaunica), una planteta que encara que siga prou común en iste puesto ye un endemismo d’o Sistema Iberico. Manimenos pareix que no tien garra figura de proteuzión (u os “forestals” (APNs millor dito) no me lo querión dizir o no lo sabeban, que tot puede estar)
Con ista plantica tan esconoxida (no bi’n ha garra en o rete si tos ne miratz) me fería goyo de comenzipiar a charrar d’espezies endemicas d’o Sistema Iberico, que bi ha ta escribir-ne y no rematar-ne .

lunes, 23 de junio de 2008

L'ibis eremita, encara bi ha un filo d'asperanza.


Dimpués d'os desamens, Fendo huellos torna a l'enrestida con o mesmo de cutio (dica que l'encuesta que he penchada a man dreita en o sidebar diga o contrario) y mirando-se de amillorar a calidat dimpués d'iste mes. Agradeixemos a Fufi que aiga puesto enantar con o suyo grandismo poder a fin d'os desamens a o 12 de Chuño (en o mío caso) asinas podremos comenzipiar antis con antis a fer huellos.

En güellando o 20menutos bel d'istos diyas me trobé con una chicorrona notizieta que me truncó o ficazio y prou que no he dandaliau en mirar-me-ne más informazión.

"L'ibis eremita -Geronicus eremita-, abe cuasi extinta logra reproduzir-se en libertat."

L'ibis ye un muxonet con només de 250 exemplars en tot o mundo. De bels 80 zm d'altaria y 1,5Kg de peso ye un abe que tradizionalment ha habitau a zona d'o Mediterraneo. As unicas poblazión salbachinas que restan güe se troban en Marruecos y Siria. Abita en puestos aridos u semiaridos d’artigas y campos de cautibo.

Debiu a os pestizidas, l’agricultura intensiva, a man de l’ombre y l’alticamada d’o suyo habitat ha prebocau que a suya población baixase graument dica dentrar en a lista d’abes en periglo d’extinzión. Güe, només en quedan bels 250 exemplars.
A buena notizia ye que dimpués de 500 añadas se ha puesto reproduzir en España grazias a o “Proyeuto Eremita” desembolicau en o Zoo de Xerez d’a muga. Ha estau un proyeuto prou difizil ya que ista abe amenista d’atra abe ta aprender. Si se esen dixadas en libertat no esen puesto sobrebibir. Con iste proyeuto se miró de fer serbir “pais afillaus” . En naixer, os ibis se fan a o que beyen, alabetz ixas presonas esfrezadas d’ibis les amostran a alimentar-se. China chana se leban a un campo d’entrenamient an se contina con l’amostranza dica que no amenistan de l’aduya d’o ser umano ta sobrebibir.

jueves, 5 de junio de 2008

Diya d'o meyo ambient.


Güe 5 de Chuño ye o diya d'o Meyoambient.


No cal que faiga garra descurso ambientalista ya que en iste blog ixo estaría una redundanzia. Tampoco no tiengo tiempo ta fer-ne. Mai tierra me clama a l'estudeo.


T'os que sotz afincando os acons, muita suerte! Només manca un chicorrón empentón!!!


Astí tos dixo con ista foto. Isto ye o que acayece cuan un río saca as suyas escrituras y demanda o que d'el ye. A naturaleza se dixa sentir y l'ombre beyer, ascuitar y callar. (U fa fotos ta remerar-lo, como yo)

Ye prou refitolero, que a fiesta de l'augua s'engarone...
A proposito. Encara soi asperando bella respuesta a o crebatozuelos que tos he dixau aquí baixo, sobre as planarias.
Tamién me fería asabelo goyo que rispondesetz a l'encuesta que ye dende fa bel par de semanas aquí a man dreita. Podetz eslexir más d'una rispuesta. Encara manca una semana y meya ta que remate o plazo.Grazias!