martes, 16 de diciembre de 2008

Goyoso Nadal



Dende fa ya más de un mes que teneba a mi pobret Blufi sin poder fer huellos como a el le cuaca. Ye que no aiga teniu prou de tiempo, manimenos en posar-me debán l'ordenador, no sabeba sobre qué escribir-ne. Será a fredor de l'ibierno, será iste zierzo a o que encara no me i feito, u puestar que siga a nieu que no plega en a bal, o cansanzio que produix l'estudio de mai Tierra u quimisió!!

Agora que Nadal ya ye plegau (en o Sabeco ya plegó fa más de un mes), pareix que uno se obliga a posar-se y escribir-tos ta que no pensetz que isto ye muerto.
Istas fiestas no me fan guaire goyo. O sentiu que le somos dando a totz isto. Mercar, mercar, y más mercar. Manimenos tamién ye o tiempo de soniar, soniar que tornas a estar con os tuyos amigos, a tuya familia. De seguro que si os reyes magos existesen les pediríamos tornar a beyer a a ixos que ya no bi son, que marchón u simplement ixos que bel diya as suyas bidas siguión un camino diferent a o tuyo y continan fendo a suya bida luen de tu...siquiá!

Asinas que tos deseyo un Goyoso Nadal y Buen Año, que tos reposetz, que tos trobetz con os buestros amigos y familia, y que os buestros deseyos se cumplan.

Nos beyemos luego.

sábado, 1 de noviembre de 2008

O linze boreal torna t'os Perineus.


Güe tos traigo una muit buena notizia que salió en os meyos fa una semana. Ye a reintroduczión d’o linze boreal u europeo (Lynx lynx) en os Perineus. Iste felino bibirá en cautibidat en unas instalazións en Les Planes de Son, manimenos puestar que a suyas criyetas puedan vivir en libertat.

Fa bels meses charré sobre atro d’os nuestros linzes, o linze iberico. Istas dos espezies bibirían chuntas en o ecosistema pirenenco dica que en disparixión. As prenzipals esferenzias son que o linze boreal ye más gran, bibe más que más en bosques y que caza animals más grans como cuerzos, chizars, encara que tamién caze coniellos, zorzes,etc. Iste feito puestar que siga interesant t’a suya reintroducción ya que en estar en a capeza d’a pirámide alimentizia fa presión sobre atros carniboros fendo que atras poblazións d’atras especies creixcan.

Ista espezie se puede trobar en o continent europeo y asiático manimenos ye sufrindo un proceso de extinzión en europa occidental encara que siga abondant en Rusia y Siberia.

Bi ha bellas subespezies como o Lynx lynx lynx que abita dende Noruega dica Siberia o Lynx lynx carpathicus que orichinalment abitaría dende Reino chuniu dico Mar negro, o Lynx lynx wrangeli que abita en Kamtchatka, Siberia oriental, Mongolia y Manchuria, representa o 80% d’os exemplars de linze boreal, etc.

Ista notizia amaneix dimpués d'a enrestida de un onso en a Bal d’Arán, que aspero que no siga un impediment t’a reintroduczión d’espezies autoctonas dispareixidas sino una buena excusa ta charrar-ne y poder plegar en un acuerdo.

¡Caldrá amanar-se-ie ta beyer-los! ¿Qué tos pareix?

domingo, 28 de septiembre de 2008

De cantals y plebias.


O que goso fer en obrir bel periodico ye mirar-me o primer a seuzión de redoladas, nomás ta beyer si bi aparix bella cosa d’o mio lugar (cosa que nomás ocurre una begada cada 100 añadas). Ayere estió uno d’ixos diyas en a que o nombre de Alfama d’Aragón aparix entre as fuellas. Pero en habiendo leyiu o titular ya beyé que no yera garra bueno. Un cantal de bellas güeito toneladas y cuasi dos metros d’altaria s’eba cayiu a o lugar dend’a montaña. Ya prexinaretz a cara de boniato que se me quedó en beyer en a foto que semejante mazacote yera a bels metros d’o almazén an alzo, entre muitos atros afers, o mío auto. Menos mal que se quedó astí posadet en o canto d’una paret, asinas prebocador, como si querese tornar a cayer (tienen ixa manía as piedras)

Ye un cantal de salagón prozedent d’o Cretazico superior (-100 a 50 millons d’añadas), estió meteorizau más que más por l’aczión de l’augua, esleyindo-lo. Iste feito chunto a la plebia d’ista semana fazió que o cantal s’eslurtase baixando a ripa ent’o lugar. Istos cantals gosan modificar-se en contautar con l’augua. U bien se esleyen creyando fenomenos karsticos (estalactitas, estalagmitas, espelungas, etc) U bien se da “l’efeuto de falca” en o que l’auga se fica entre as crepas d’a roca y en chelar-se aumenta o suyo volumen crebando-la.


Puyando por a ripa se pueden beyer as esferras que a roca fazió en baixar, arbols rancaus, trozes d’o cantal que se crebón por o camín, muros esbodegraus…
Isto no ye un feito aislau, dende cutio muitos cantals han cayiu sobre casas, garaches, parideras, lebando-se tot o que pillaban por o camín. Amás si puyamos por a ripa se puede beyer que bi ha cantals sueltos mesmo d’una amplaria mayor que a d’iste zaguer.

>Ta prebar de solucionar-lo fa zinco u seis añadas se instaló un sistema de retes metalicos ta pribar y amortir a cayida. Manimenos no se fazió en totz os puestos. Asinas que dende Fendo huellos yo y Blufi queremos dar una estirada de barbas y bigotes (os 4 pels que le restan) a os maximos responsables d’iste treballo a meyo rematar.




martes, 16 de septiembre de 2008

A fin d'o berano




Ya ye rematando atro berano, un berano que remeraremos por haber sobrebibiu a crisis economicas, ixuqueras que dixaban sin augua bels ríos, una expo suposadament de l’augua que teneba menos rigor que un cartel feito por un nino de prescolar (pero con muitos millons por meyo). Tamién hemos sobrebibiu a l’apocalipsis y a o caos que una maquiabelica maquina clamada LHC iba a sembrar en l’uniberso y que iba a creyar un forau negro que iba a abala-se a Tierra como qui mincha una fraga.

Tamién remeraremos iste berano por atras cosas como a crema d’os monts de Zuera, unos monts asabelo polius con rutas senderistas y especies bechetals que en pocos puestos se gosan beyer. Totz años ye o mesmo, cuan pareix que ye l’añada con menos cremas, bi ha un GIF (gran incendio forestal) que crema o 90% d’o total, l’añada zaguera estió en Torre de las Arcas, con a trista remeranza d’a muerte d’una Achent forestal y ista añada, Zuera con cuasi 3000Ha.

Son muitas as armiellas d’a cadena que s’encarga d’o suyo amortamiento: bichilans, emisoristas, retens, APN’s (achents d’a proteuzión d’a naturaleza), elicopteros, idroabións, autobombas, boluntarios, etc… Manimenos cuan un meyo se fa eco d’a notizia mai no s’ascuita garra d’istas presonas pero prou que se’n fan d’os militars qui i son ius a “aduyar”. De seguro si fetz remeranza d’o que se dizió y escribió sobre Zuera, remeraretz a la menestra Chacón salutando a os militars de turno. ¿Y a os APN’s, retens etc etc que tamién yeran fendo o suyo treballo?……..no, ixos a muyir fardachos.

En istos moments podemos comparar opinións muit dibersas, como as que un periodico aragones amostró: Un señor deziba que se yera malfurriando muitos diners en pagar a chent ta amortar incendios puesto que no bi ha que 2 ó 3 a l’añada y que mientres no fan cosa(desinformazión total) Manimenos una señora deziba que si se sapeba que ixe mont gosa cremar-se una begada cada 15 añadas, como que no i feba un “reten de guardia” ta amortar-lo (no prexino que pasaría si se chuntarsen istos 2 siñors con opinión tan dispars) Siga como siga o comentario, tot ye ta fer mal.

Atro exemplo estió fa bellas semanas, una crema en os monts de Baltorres, yo mismo, que treballo de bichilant, debié abisar d’o inzendio. Tot estió en un moment, os meyos i plegón ascape y tot quedó en una estreta. Manimenos a o diya prosimo en os meyos dizioron que tot se salbó grazias a un motorista que beyó a crema y clamó ascape a o 112 y que mesmo se mobilizón os militars d’o serbizio d’emerchenzias…………t’os meyos no bi abió ni bichilants, ni retens, ni na de na, nomás os melitars y un motorista intrepido…

Tot podría quedar-se asinas, como si no estasenos que pantasmas, pero no, tot pareix un complot contra os “forestals” puesto que encara que no les ne agradixen o bien que fan, si que les culpan d’os delitos d’atros. Fa una añada totz os meyos afirmón que un Achent forestal muit intelichent tenió a brilant ideya de meter fuego a un mont ta que l’enamplasen o contrato. ¡¡Agora sí qu’en charran!! Pero bi eba una cosa que no me cuadraba, os achents forestals son funzionarios y por o tanto tienen contrato fixo aiga o no aiga más o menos treballo. Por supuesto, l’autor d’ista canallada no estió pas un achent forestal, estió un ombre que treballaba como peón forestal, no pas como achent forestal. Pero o mal ya yera feito, y asinas se ha feito que a chent pensase que os Achents forestals estasen piromanos y que os buenezicos d’os militars eban de ir ascape a amortar o fuego………


Escribo isto ta prebar de dinnificar una mica o treballo de totz os que fan posible a preserbazión d’os nuestros monts encara que os meyos se miren d’estriboquiar l’opinión publica.

jueves, 21 de agosto de 2008

A Vulcanalia, Remeranza d'a luita d'una zibilizazión




Iste sabato 23 d’agosto, a Fundazión Segeda zilebra a fiesta d’a VII Vulcanalia, ye una baralla zeltibero-romana con antigas recreazions en o lugar de Mara an se troban os alleros d’a ziudat zeltibera de Segeda (Sekaiza). Ista fiesta, a Vulcanalia gosa zilebrar-se o cabo de semana más amanau ao 23 d’agosto, diya de Vulcano en a epoca romana.

Os romanos firmón un tratau con os sechedenses por o que os romanos no atacaban a suya ziudat pero os sechedenses no podeban creyar nuevas murallas. Os sechedenses no’n creyón garra nueba pero adrezón as biellas. Iste estió bisto como una prebocazión y os romans les declarón a guerra y ta ello cambeón o inizio d’o calendario a o 1 de chinero, si no serían plegaus en agüerro y o periglo d’a fredor que ixo conleba.
En iste diya, rezenta l’istoriador Apiano que en l’añada 153 a.c tenió lugar a primera baralla entre o exerzito romano ao mando de Nobilior composau por 30.000 ombres y o exerzito zeltibero de segedenses y numantinos ao mando de Caro de Segeda (Iste ye o primer nombre documentau en as tierras d'o que güe ye Aragón), con 25.000 ombres. O resultau d’ista primera baralla estió a favor d’os zeltiberos, morión 6.000 romanos y dend’alabetz Roma declaró iste diya como nefasto.
Belatros istoriadors d’a epoca recullón iste feito en o suyos relatos:
En reyalidat, en garra guerra bi habió tan inchusta causa. Os segedenses eban aculliu a os suyos aliaus y parients que eban fuyiu d’as guerras cuentra os romans. Entrezedión por els, pero ta cosa. Encara que s’eban absteniu de dentrar en a guerra, les obligón, como condzión ta un pauto en regla, a entregar as armas, feito que estió entendiu por os barbaros como si les obligasen a tallar-se as mans. Asinas que pillón as armas baxo o mando d’o suyo valeroso chefe
Megaravico”.
(Lucio Aneo Floro, Epítome d’aa Istoria de Roma I 34, 3-4)
“Pues feitos a luitar con os griegos e ilirios, mai no eban bisto dic’alabetz que nafras de pica y de saeta, raras begadas de lanza, pero en beyer os cuerpos espiazaus por a espada ispana, brazos tallaus d’o güembro, capezas separadas d’o cuerpo, truncada del tot a cerviz, coradas ao descubierto y toda menas de fierizas nafras, aterraus se demandaban cuentra qué armas y cuentra qué ombres eban de luitar.” (Livio 31, 34,4)
Ta zilebrar iste diya se ferán toda mena de autibidatz, como mercadillos artesanals, una recreyazión d’a luita, etc. Tot lo podetz trobar en istas pachinas:
http://www.segeda.net/http://www.losceltiberos.es/

lunes, 11 de agosto de 2008

As perseidas


Istas nueitz podremos desfrutar de un espeutaclo no guaire común pero que en istos diyas se dixa beyer si as boiras nos dixan, son as Perseidas u Glarimas de Sant Lorenzo.
Istas Perseidas son una plebia de meteoros de alta autibidat, ye dezir, que tienen un chicot periodo d’autibidat pero prou intenso. Iste periodo comenzipió o 17 de chulio y rematará o 24 d’agosto. Manimenos a suya autibidat ye maxima os diyas 12 y 13 d’agosto.

O suyo orichen ye un un cometa, o 109P/Swift-Tuttle, que poseye 9,7 Km de largaria y a suya orbita arredol d’o Sol dura bellas 135 añadas. En ista orbita, o meteorito ba gastando-se china chano dixando dezaga una racada de partículas en o espazio. En que a Tierra pasa por ista racada todas as añadas en a suya orbita, as partículas s’enfrontinan contra l’atmosfera y por a friczión d’ista s’escalfan y se creman produzindo una racada de luz que ye o que nusatros beyemos.

O suyo nombre ye debiu a que ta beyer istas Perseidas cal mirar ent’a constelazión de Perseo (ent’o Norte) Debiu a este feito, dend’o emisferio Sur no se puede beyer.

Asinas que si podetz beyer-las no os las perdatz. Ta beyer-las millor cal estar lexos d’a luz (cosa asabelo difizil en as ziudatz) y no tos ne faigatz si pasan 5 menutos sin beyer-ne garra. Gosan beyer-se una cada 2 menutos alto u baxo.

sábado, 2 de agosto de 2008

Cabo d'año de Fendo huellos


Güe Fendo huellos y Blufi somos de zilebrazión. Güe cumplimos una añico de bida, ¡o nuestro primer cabo d’año!. Una añada en a que hemos charrau sobre espezies menazadas, biodiberdidat en cheneral, cheolochía y ecolochía, cambeo climatico y mesmo nos hemos atribiu con l’istoria. Pero d’o que más argüelloso soi ye que he escrito d’o que más goyo me ha feito y que muita chent me ha apoyau en tot. Ixas presonas que me aduyón a fer o blog, que me dión informazión y totz os que bi sotz dentraus y que etz quiesto amillorar y fer más gran iste blog con os buestros comentarios. Más de 4000 besitas de tot o mundo (encara que a mayoría de foranos aiga estau por casualidat via google, no sapetz as barbaridatz que a chent se mira por o rete…)

Mersi ta totz por estar-ie, por os buestros comentarios y o buestro emparo sin o que yo no ese teniu os animos ta continar. A berdat que en comenzipiar fa una añada no sabeba guaire bien qué esdebenir tendría iste blog, mesmo dandalié un poquet sobre a tematica, pero en beyer como yera iste mundo d’a fablogsfera y d’a blogsfera en cheneral me animé a escribir más.

Aspero continar a o menos una añada más en a que continaré amenistando d’os animos que m’etz daus.

Mersi y aspero que continemos fendo huellos como os que hemos feitos dica güe.