viernes, 27 de febrero de 2009

Os fosils en a istoria.


Actualment, totz sabemos que os fosils son restos de orichen biolochico d’o pasau, que por prozesos cheolochicos han puesto conserbar-se dica l’actualidat. Dengún no piensa que os fosils son nomás piedras que casualment tienen forma de sers bibos, ya que as inbestigazións que se han feitas nos dixan prou claro o suyo orichen. Pero, ¿Qué en pensaba a chent d’antismás?

Ya os Neandenthals comerciaban con fosils. A mas antiga prueba d’ello se troba en a Borgoña francesa, an se trobón en una espelunga fosils marinos de diferent prozedenzia. Muitos de els emplegaus en collars y zinturons . Ta els, os fosiles serían sers sobrenaturals, con poderes y se feban serbir en rituals como en intierros o como proteczión.

Os echipzios antigos ya deduzión que o Nilo estió baixo o Mediterraneo ya que se i troban fosils marinos.

Bels filosofos griegos, entre els os Presocraticos, afirmón que os fosils en a costa mediterranea serían restos marinos d’epocas pasadas que se i trobarían por imbasions d’o mar.
Tamién podemos trobar en a suya mitolochía diferents trazas de explicar la presenzia de fosiles:
Homero nos charra en a suya obra “L’Odisea”sobre o chigant Polifemo, un ser con nomás un güello de gran grandaría, os ziclopes. Isto se explicaría por la presenzia de restos fosils de mamuts enanos en as insas d’o Mediterraneo. Istos animals, como os elefants, poseen un gran forau nasal, que a l’ambiesta d’os griegos, yera o forau aon se situaría o suyo güello.

Os Grifos son sers metat alica, metat león que guardaban asabelos tesoros en as montañas d’Orient, casualment astí se pueden trobar fosils de Protoceratops y Psittacosaurus (conoixiu como dinosaurio loro por o suyo pico), dinosaurios con una morfolochía muit pareixida a la d’iste ser mitolochico.
Ta atros filosofos, como Platón y Teofrasto, os fosiles serían caprichos d’a tierra. Naixerían a partir de simient, como lo fan as plantas. Pero os romans no se quedón cortos y afirmón que os fosils se formarían en a tierra espontaneament, como lo feban as moscas, gusanos y mesmo os zorzes. (Os zorzes se formarían en dixando una caxa con trigo y ropa biella mientres bels diyas)



En a cultura china se creyeba que as conchas fosils que se trobaban en as montañas s’eban creyadas baixo l’augua. Por exemplo, os braquiopodos Spirifer tienen as suyas balbas muit alargadas y se creyeba que yeran golondrinas (En bels puestos de nuestra tierra les claman mariposas, por o mesmo motibo)

T’os hebreos, os fosils serían sers castigaus por dios, como se puede comprobar en o Genesis aon se rezenta l’istoria d’a muller de Lot, que se combierte en una figura de sal por desobedecer a dios.
Ya en a edat meya a teoría sobre l’orichen d’os fosils no millora.
Os arabes, creyeban que os fosils se formarían a partir de un barro con una enerchía que en contacto con o sol u l’augua se coagularía. Tamién creyeban que atros fosils serían animals y plantas que petrificarían en pasar por ziertos foraus d’a tierra aon amanarían ziertas enerchías.

Seguntes os cristians, en un principio os fosils estarían os desechos d’o taller de Dios. Al igual que Adán estió creyau a partir d’o barro, os fosils no abrían teniu a suerte de rezibir o don d’a bida. Dimpués se creyó que a presenzia de fosils marinos en as montañas se debeban a o dilubio unibersal.

Istas ideyas no cambeón dica que Leonardo da Vinci en os sieglo XV afirmó que os fosils yeran restos de sers petrificaus d’o pasau, a mayoría bibiría en o lugar aon se trobón y que se troban ordenaus por capas. Niega la teoría dilubista, como os presocráticos.

Un caso curioso ye l’alemán Beringer, profesor d’a Unibersidat de Wurzburgo, o zaguer defensor d’a idea platónica de l’orichen inorganico d’os fosiles. Estió engañau por os suyos alumnos, que le enterraban extrañas figuras que els mesmos eban paradas artesanalment en piedra ta que o suyo profesor las trobase. O profesor argüelloso d’o que eba trobau , describió os fosils inchenuament en o suyo libro “Lithographie Wirceburgensis” fendo a risa de toda a comunidat zientifica.

domingo, 28 de diciembre de 2008

A mayor bolsa de petroleo d'o sur d'Europa en os Monegros.


¿Mai no tos ha pasau que en beyendo bella notizia en o periodico tos datz cuenta que no le dan a importanzia que tien? Pues güe de maitins fendo una güellada a o Periodico de Aragón, en una chicota columna leigo que en Monegros han trobau a más ganiza bolsa de petróleo que mai no se ha trobada en o sur d’Europa!
Pues sí, mirando-me-ne informazión en os míos libros de cheolochía istorica en Aragón ya fa bel sieglo que se i fazión prospeczions. Estió a Unibersidat de Madrid con colaborazión d’a UT (Unibersidat de Texas ) y d’a USGS ( Investigazión cheolochica d’os Estaus Chunius) que en 1910 fazión prospeczións por totz os puestos an cheolóchicament se podese trobar-ne. Y uno d’ixos puestos estió os alrededors d’Ontiñena. Os suyos resultaus estión negatibos. A o menos ixo dizió l’informe que os americans fazión t’a Unibersidat madrileña.
T’os que no lo sepan. Os puestos más propizios ta que en i aiga, son puestos aon se aiga formau cualsiquier estructura cheolóchica que funzione como “trampa” fendo que o petróleo se i quede reteniu. Pues bien, en iste puesto trobamos un pliegue de materials impermeables formando un “mega-pozal” de bels kilometros d’amplaria, que alza iste poliu liquido.
Casualment, iste puesto se troba chusto en o meyo d’o que puestar que siga Gran Scala ¿Casualidat? Os directors d’a interpresa ILD, Pierre Luis Amancic y Paul Stephane Allegrini niegan saber-ne brenca, seguntes os suyos tecnicos a posibilidat de trobar-ne ye nula. Dizen isto a la bez que negozian agora más que nunca a crompa d’ixos terrenos a os suyos propietarios……….Sin parolas………
¿Pero en qué piensan ixas chents d’os Monegros??? Caldrá saber-ne más.
Aquí tos dixo con parti d’ista notizia en bersión dichital.

martes, 16 de diciembre de 2008

Goyoso Nadal



Dende fa ya más de un mes que teneba a mi pobret Blufi sin poder fer huellos como a el le cuaca. Ye que no aiga teniu prou de tiempo, manimenos en posar-me debán l'ordenador, no sabeba sobre qué escribir-ne. Será a fredor de l'ibierno, será iste zierzo a o que encara no me i feito, u puestar que siga a nieu que no plega en a bal, o cansanzio que produix l'estudio de mai Tierra u quimisió!!

Agora que Nadal ya ye plegau (en o Sabeco ya plegó fa más de un mes), pareix que uno se obliga a posar-se y escribir-tos ta que no pensetz que isto ye muerto.
Istas fiestas no me fan guaire goyo. O sentiu que le somos dando a totz isto. Mercar, mercar, y más mercar. Manimenos tamién ye o tiempo de soniar, soniar que tornas a estar con os tuyos amigos, a tuya familia. De seguro que si os reyes magos existesen les pediríamos tornar a beyer a a ixos que ya no bi son, que marchón u simplement ixos que bel diya as suyas bidas siguión un camino diferent a o tuyo y continan fendo a suya bida luen de tu...siquiá!

Asinas que tos deseyo un Goyoso Nadal y Buen Año, que tos reposetz, que tos trobetz con os buestros amigos y familia, y que os buestros deseyos se cumplan.

Nos beyemos luego.

sábado, 1 de noviembre de 2008

O linze boreal torna t'os Perineus.


Güe tos traigo una muit buena notizia que salió en os meyos fa una semana. Ye a reintroduczión d’o linze boreal u europeo (Lynx lynx) en os Perineus. Iste felino bibirá en cautibidat en unas instalazións en Les Planes de Son, manimenos puestar que a suyas criyetas puedan vivir en libertat.

Fa bels meses charré sobre atro d’os nuestros linzes, o linze iberico. Istas dos espezies bibirían chuntas en o ecosistema pirenenco dica que en disparixión. As prenzipals esferenzias son que o linze boreal ye más gran, bibe más que más en bosques y que caza animals más grans como cuerzos, chizars, encara que tamién caze coniellos, zorzes,etc. Iste feito puestar que siga interesant t’a suya reintroducción ya que en estar en a capeza d’a pirámide alimentizia fa presión sobre atros carniboros fendo que atras poblazións d’atras especies creixcan.

Ista espezie se puede trobar en o continent europeo y asiático manimenos ye sufrindo un proceso de extinzión en europa occidental encara que siga abondant en Rusia y Siberia.

Bi ha bellas subespezies como o Lynx lynx lynx que abita dende Noruega dica Siberia o Lynx lynx carpathicus que orichinalment abitaría dende Reino chuniu dico Mar negro, o Lynx lynx wrangeli que abita en Kamtchatka, Siberia oriental, Mongolia y Manchuria, representa o 80% d’os exemplars de linze boreal, etc.

Ista notizia amaneix dimpués d'a enrestida de un onso en a Bal d’Arán, que aspero que no siga un impediment t’a reintroduczión d’espezies autoctonas dispareixidas sino una buena excusa ta charrar-ne y poder plegar en un acuerdo.

¡Caldrá amanar-se-ie ta beyer-los! ¿Qué tos pareix?

domingo, 28 de septiembre de 2008

De cantals y plebias.


O que goso fer en obrir bel periodico ye mirar-me o primer a seuzión de redoladas, nomás ta beyer si bi aparix bella cosa d’o mio lugar (cosa que nomás ocurre una begada cada 100 añadas). Ayere estió uno d’ixos diyas en a que o nombre de Alfama d’Aragón aparix entre as fuellas. Pero en habiendo leyiu o titular ya beyé que no yera garra bueno. Un cantal de bellas güeito toneladas y cuasi dos metros d’altaria s’eba cayiu a o lugar dend’a montaña. Ya prexinaretz a cara de boniato que se me quedó en beyer en a foto que semejante mazacote yera a bels metros d’o almazén an alzo, entre muitos atros afers, o mío auto. Menos mal que se quedó astí posadet en o canto d’una paret, asinas prebocador, como si querese tornar a cayer (tienen ixa manía as piedras)

Ye un cantal de salagón prozedent d’o Cretazico superior (-100 a 50 millons d’añadas), estió meteorizau más que más por l’aczión de l’augua, esleyindo-lo. Iste feito chunto a la plebia d’ista semana fazió que o cantal s’eslurtase baixando a ripa ent’o lugar. Istos cantals gosan modificar-se en contautar con l’augua. U bien se esleyen creyando fenomenos karsticos (estalactitas, estalagmitas, espelungas, etc) U bien se da “l’efeuto de falca” en o que l’auga se fica entre as crepas d’a roca y en chelar-se aumenta o suyo volumen crebando-la.


Puyando por a ripa se pueden beyer as esferras que a roca fazió en baixar, arbols rancaus, trozes d’o cantal que se crebón por o camín, muros esbodegraus…
Isto no ye un feito aislau, dende cutio muitos cantals han cayiu sobre casas, garaches, parideras, lebando-se tot o que pillaban por o camín. Amás si puyamos por a ripa se puede beyer que bi ha cantals sueltos mesmo d’una amplaria mayor que a d’iste zaguer.

>Ta prebar de solucionar-lo fa zinco u seis añadas se instaló un sistema de retes metalicos ta pribar y amortir a cayida. Manimenos no se fazió en totz os puestos. Asinas que dende Fendo huellos yo y Blufi queremos dar una estirada de barbas y bigotes (os 4 pels que le restan) a os maximos responsables d’iste treballo a meyo rematar.




martes, 16 de septiembre de 2008

A fin d'o berano




Ya ye rematando atro berano, un berano que remeraremos por haber sobrebibiu a crisis economicas, ixuqueras que dixaban sin augua bels ríos, una expo suposadament de l’augua que teneba menos rigor que un cartel feito por un nino de prescolar (pero con muitos millons por meyo). Tamién hemos sobrebibiu a l’apocalipsis y a o caos que una maquiabelica maquina clamada LHC iba a sembrar en l’uniberso y que iba a creyar un forau negro que iba a abala-se a Tierra como qui mincha una fraga.

Tamién remeraremos iste berano por atras cosas como a crema d’os monts de Zuera, unos monts asabelo polius con rutas senderistas y especies bechetals que en pocos puestos se gosan beyer. Totz años ye o mesmo, cuan pareix que ye l’añada con menos cremas, bi ha un GIF (gran incendio forestal) que crema o 90% d’o total, l’añada zaguera estió en Torre de las Arcas, con a trista remeranza d’a muerte d’una Achent forestal y ista añada, Zuera con cuasi 3000Ha.

Son muitas as armiellas d’a cadena que s’encarga d’o suyo amortamiento: bichilans, emisoristas, retens, APN’s (achents d’a proteuzión d’a naturaleza), elicopteros, idroabións, autobombas, boluntarios, etc… Manimenos cuan un meyo se fa eco d’a notizia mai no s’ascuita garra d’istas presonas pero prou que se’n fan d’os militars qui i son ius a “aduyar”. De seguro si fetz remeranza d’o que se dizió y escribió sobre Zuera, remeraretz a la menestra Chacón salutando a os militars de turno. ¿Y a os APN’s, retens etc etc que tamién yeran fendo o suyo treballo?……..no, ixos a muyir fardachos.

En istos moments podemos comparar opinións muit dibersas, como as que un periodico aragones amostró: Un señor deziba que se yera malfurriando muitos diners en pagar a chent ta amortar incendios puesto que no bi ha que 2 ó 3 a l’añada y que mientres no fan cosa(desinformazión total) Manimenos una señora deziba que si se sapeba que ixe mont gosa cremar-se una begada cada 15 añadas, como que no i feba un “reten de guardia” ta amortar-lo (no prexino que pasaría si se chuntarsen istos 2 siñors con opinión tan dispars) Siga como siga o comentario, tot ye ta fer mal.

Atro exemplo estió fa bellas semanas, una crema en os monts de Baltorres, yo mismo, que treballo de bichilant, debié abisar d’o inzendio. Tot estió en un moment, os meyos i plegón ascape y tot quedó en una estreta. Manimenos a o diya prosimo en os meyos dizioron que tot se salbó grazias a un motorista que beyó a crema y clamó ascape a o 112 y que mesmo se mobilizón os militars d’o serbizio d’emerchenzias…………t’os meyos no bi abió ni bichilants, ni retens, ni na de na, nomás os melitars y un motorista intrepido…

Tot podría quedar-se asinas, como si no estasenos que pantasmas, pero no, tot pareix un complot contra os “forestals” puesto que encara que no les ne agradixen o bien que fan, si que les culpan d’os delitos d’atros. Fa una añada totz os meyos afirmón que un Achent forestal muit intelichent tenió a brilant ideya de meter fuego a un mont ta que l’enamplasen o contrato. ¡¡Agora sí qu’en charran!! Pero bi eba una cosa que no me cuadraba, os achents forestals son funzionarios y por o tanto tienen contrato fixo aiga o no aiga más o menos treballo. Por supuesto, l’autor d’ista canallada no estió pas un achent forestal, estió un ombre que treballaba como peón forestal, no pas como achent forestal. Pero o mal ya yera feito, y asinas se ha feito que a chent pensase que os Achents forestals estasen piromanos y que os buenezicos d’os militars eban de ir ascape a amortar o fuego………


Escribo isto ta prebar de dinnificar una mica o treballo de totz os que fan posible a preserbazión d’os nuestros monts encara que os meyos se miren d’estriboquiar l’opinión publica.

jueves, 21 de agosto de 2008

A Vulcanalia, Remeranza d'a luita d'una zibilizazión




Iste sabato 23 d’agosto, a Fundazión Segeda zilebra a fiesta d’a VII Vulcanalia, ye una baralla zeltibero-romana con antigas recreazions en o lugar de Mara an se troban os alleros d’a ziudat zeltibera de Segeda (Sekaiza). Ista fiesta, a Vulcanalia gosa zilebrar-se o cabo de semana más amanau ao 23 d’agosto, diya de Vulcano en a epoca romana.

Os romanos firmón un tratau con os sechedenses por o que os romanos no atacaban a suya ziudat pero os sechedenses no podeban creyar nuevas murallas. Os sechedenses no’n creyón garra nueba pero adrezón as biellas. Iste estió bisto como una prebocazión y os romans les declarón a guerra y ta ello cambeón o inizio d’o calendario a o 1 de chinero, si no serían plegaus en agüerro y o periglo d’a fredor que ixo conleba.
En iste diya, rezenta l’istoriador Apiano que en l’añada 153 a.c tenió lugar a primera baralla entre o exerzito romano ao mando de Nobilior composau por 30.000 ombres y o exerzito zeltibero de segedenses y numantinos ao mando de Caro de Segeda (Iste ye o primer nombre documentau en as tierras d'o que güe ye Aragón), con 25.000 ombres. O resultau d’ista primera baralla estió a favor d’os zeltiberos, morión 6.000 romanos y dend’alabetz Roma declaró iste diya como nefasto.
Belatros istoriadors d’a epoca recullón iste feito en o suyos relatos:
En reyalidat, en garra guerra bi habió tan inchusta causa. Os segedenses eban aculliu a os suyos aliaus y parients que eban fuyiu d’as guerras cuentra os romans. Entrezedión por els, pero ta cosa. Encara que s’eban absteniu de dentrar en a guerra, les obligón, como condzión ta un pauto en regla, a entregar as armas, feito que estió entendiu por os barbaros como si les obligasen a tallar-se as mans. Asinas que pillón as armas baxo o mando d’o suyo valeroso chefe
Megaravico”.
(Lucio Aneo Floro, Epítome d’aa Istoria de Roma I 34, 3-4)
“Pues feitos a luitar con os griegos e ilirios, mai no eban bisto dic’alabetz que nafras de pica y de saeta, raras begadas de lanza, pero en beyer os cuerpos espiazaus por a espada ispana, brazos tallaus d’o güembro, capezas separadas d’o cuerpo, truncada del tot a cerviz, coradas ao descubierto y toda menas de fierizas nafras, aterraus se demandaban cuentra qué armas y cuentra qué ombres eban de luitar.” (Livio 31, 34,4)
Ta zilebrar iste diya se ferán toda mena de autibidatz, como mercadillos artesanals, una recreyazión d’a luita, etc. Tot lo podetz trobar en istas pachinas:
http://www.segeda.net/http://www.losceltiberos.es/