sábado, 16 de febrero de 2008

L'alica perdiguera



L’alica perdiguera, Hieraaetus fasciatus, ye una abe garrapiña tipica d’os paisaches mediterranios, a suya poblazión ha penau una baxada dend’as zagueras decadas.
Ye una alica que mesura bels 1,50 m. d’embergadura. A color d’o suyo cuerpo ye muit clara pero destacando sobre ella bellas alas escuras.
Encara que por o suyo nombre se supose que minche perdiganas, només representan o 10% d’a suya alimentazión. Tamién s’alimenta de coniellos, zorzes, palomas, corbasos, mesmo picarazas y atrás abes como os garrapescaires.

HABITAT
Ista espezie abita en as tierras d’a redolada mediterránea más que más, sobre ¾ d’a suya poblazión mundial ye en a peninsula iberica. Gosa fer o niedo en cantals u en arbols con materials como brancas y fuellas en o suyo interior. A niedada gosa estar de bels dos güegos blancos.



MENAZAS
As suyas prenzipals menazas son:
-Os cordons eleutricos (a metat d’os aczidens s’i deben),

-A manca d’as suyas “tipicas” presas que fan que as crietas no contien entabán y que preben de cazar atras abes como as picarazas (cualsiquier que’n aiga bista garra sabrá que as picarazas son se dixarían pillar tan facilment)

-Disparos y solimáns. (Cada begada menos)
-L’alticamada d’o suyo habitat.
En només 10 añadas han disparixiu más de 10 parellas d’alicas perdigueras. Actualment bi’n ha 31 en Aragón y bellas 750 en a resta d’Espanya.

PROTEUZIÓN
L’alica perdiguera tien en Aragón l’estatus de “espezie en periglo d’estinzión”
Primero ta conoixer o suyo comportamien, istas abes han estau siñaladas con rezeutors GPS (encara que a begadas se trafeguen y no se puedan trobar…) Con iste sistema se puede otener datos sobre esplazamiéns, aria d’influyenzia, superbibenzia, etc…
Se han preniu atrás midas sobre o suyo habitat como:
-Faborexer l’aumento d’a poblazión de coniellos y de perdiganas o a suya chestazión zinechetica, creyazión de bibars (cados artifizials).
-Milloras en os tendius eleutricos, que son a suya prenzipal menaza.

-Zebando-las con presas muertas (encara que seguntes muitos forestals no ye bueno ta istas abes ya que pueden fer-se-ie)

martes, 29 de enero de 2008

Un meteorito raspia a Tierra


Güe me soi debantau ¡bien, güe ye fiesta, pero a yo rai, he d'estudear!. Enchego a radio y entre notizias como la de ixe condutor que mató a un ziclista en A Rioxa en 2004, en salió inozén y agora demanda una indemnizazión ta adrezar os tucos d'o suyo auto, que si Zapatero y Rajoy y os suyos afers bafurosos.....Pero bi'n ha una que me tuca o ficazio: Güe a la meya t'as nueu (GMT) o meteorito 2007 TU24 de 150 metros d'amplaria plega de raspiar a Tierra. S'ha amanau dica una distanzia 1,4 a d'a Luna (538.000 Km). Informan que no ha habiu garra periglo t'a Tierra (uffffff, qué estreta se me eba ficada en o cuerpo). Només una begada cada zinco añadas un asteroide d'ista amplaria s'amana a la Tierra pero només impautan una cada 37.000 añadas. Amás no'n pasarán más d'ista amplaria u mayor dica 2027 (remeratz fa bellas 10 añadas cuan nos deziban que en ista añada un meteorito imprautaría en a Tierra y as TVs s'aplenon de peliculas como Deep Impact....)


A la fin dizen que iste meteorito podrá estar bisto dend'a Tierra por os afizionaus. Ascape m'acucuto por a finesta ta alufrar o zielo...... ¡Qué innorán!, si soi en Zaragoza y si de nueis no se beyen ni estrelas ni luzers....como ta poder beyer-se un meteorito de maitins.....Només beigo una capa de smog fotoquimico y en l'orizon se dixa beyer una mica d'o Moncayo con nieu en a suya tuca.
Que pasetz un goyoso San Valero y que "afinquetz os ancóns" si tenetz desamens.

viernes, 11 de enero de 2008

A Tortuga de coscarana toba d'o Yangtsé. Copular u morir.




A tortuga de coscarana toba d’o Yangtsé u tortuga de Shangai ye una d’as tortugas d’augua dulze más grans d’o mundo. Ye un reptil de 1 metro de largaria, 70zm d’amplaria, bels 130 Kg de peso y o morro pareixiu a o d’un tozín. Dica aquí tot pareix normal ta un quelonio como en ye iste, pero o que fa que o Rafetus swinhoei siga especial ye que no’n quedan más que 3 exemplars en o mundo; un masclo y una fembra en dos zoolochicos en China y atro masclo en Bietnam.
Iste animal abitaba en l'ibón Jiangsu en China, os cursos baixos d’os ríos Yangtsé y Honghe y o norte de Bietnam.Ista espezie estió en o sieglo XX bitima d’a cazata indiscriminada. A suya carne se feba serbir d’alimento, a suya coscarana y os suyos güesos t’a merezina tradizional y a suya capeza como trofeu.
Ta prebar de remeyar iste estau cretico, se prebará que dos d’istos exemplars copulen. Ta isto se chuntará a la fembra de más de 55 añadas, que encara mete güegos no fecundaus, y un masclo de más de 80 añadas, birchen como totz os suyos concheneres encara bibos (només en son 3 como eba dito). No se sabe garra d’a suya reproduczión. Puestar que si a copula contine enta debán, a fembra alze a babada d’os masclo bellas añadas ta empreñar os güegos. Si no, se prebará de fer-le una empreñada artifizial.
A fembra ye ibernando dica abril, ¡l’estreta que se lebará a pobreta cuan se dispierte!

domingo, 30 de diciembre de 2007

O langostino, l’acotolador d’os manglars.



En istas fiestas de Nadal, as mesas d’as nuestras casas s’aplenan de toda clase e manxars y ambrosías, turróns, ternasco, pabo, marisco… Pero o que no sabemos ye que mientres nusatros semos desfrutando-ne, muitas espezies y ecosistemas son disparixendo. Un exemplo ye a cría intensiba d’o langostino en manglars.
Os manglars son ecosistemas carateuristicos de puestos intermareals (entre o mar y a tierra) de clima tropical. Bi se troban gran numero d’espezies bechetals clamadas mangles, que se son adautadas a la salinidat y a la manca d’oxicheno en o suelo y a suya carauteristica prenzipal a la bista ye que poseye radizes aereas (como o panizo pero a gran escala).
Istos bosques poseyen una gran biodibersidat de bechetals, peixes, musclos, abes, etc que fan que istos ecosistemas sigan irremplazables. A suya gran biodibersidat ha premiso una economía de subsistenzia t’as comunidaz umanas costeras. Amás os manglars tienen bellas funcions muit importants ya que amás de poseyer una biodibersidat insustituyible, tamíen impide l’erosión d’a costa, retiene materials fertils, son os ecosistemas de mayor produzión de matiera organica y no cal decir que produze oxicheno.
Tot isto cambea en que se’n fa un uso inamparable. O suyo mayor periglo ye a cria de langostinos y camarons ya que ta instalar las piscinas de cría cal tallar grans amplarias arboladas. A isto cal adibir que ta la cria se fan serbir asabelos produtos químicos que contaminan l’augua, mesmo puede produzir eutrofizazión y hipernitrificazión.
En 1980 bi eba 17 millons d’ectarias de manglars en o mundo seguntes a FAO. Güe se’n son acotoladas más d’a metat.
Con isto no tos boi a dezir que istos diyas no minchez langostinos, ya que a yo mesmo me cuacan asabelo y prou que’n mincharé, puestar que atras añadas i piense antis. Simplement quereba truncar-tos o ficazio sobre a problemática d’a cria de muitas espezies destinadas a o consumo umano, que como en iste exemplo només se mata a la “pirina d’os güegos d’oro” que ye o planeta.
¡Buena añada 2008 ta toz!

martes, 11 de diciembre de 2007

Y dimpués d'a expo... ...Qué?


Ayere, diya 10 tenié l’argüello d’estar una d’as no güaires presonas que asistión a una charrada sobre os efeutos meyoambientals d’a Egspo, que se fazió en a biblioteca María Moliner, en a Unibersidat de Zaragoza. He dito que teneba l’argüello d’estar una d’as poca presonas que bi estión perque gracias a la gran espardidura que s’en fazió, tot o mundo lo sabeba (Dimpués me dizen que malfurrio o mio tiempo leyendo os cartels que punchan en as parez…)
Javier Martínez Gil (Catedratico de Idrocheolochía d’a UZ), Antonio Casas (Profesor de Cheolochía d’a UZ) Néstor Giménez ( d’Ebronautas) Francisco Comín (d’o instituto pirenaico d’ecolochía) y José Luis Martínez (d’Ecolochistas en acción) nos amostrón bellas posibles repercusións y problemas que l’espo ZH2S tiene, más que más en o meyo ambién, encara que se charró tamién una mica de problemas economicos que l’espo carria d’os cuales no boi a escribir ya que amás de que en son muitos, como a economía no ye o mío no puedo charrar-ne con güaire seguridat. (Encara que no cal estar economista ta beyer que os pres son ya puyando cual torre de l’augua…)
Se tratón problemas como a manca de rigor en os proyeutos meyoambientals que se fazión, a cheolochía de Zaragoza y os suyos innumerables foraus (que coninarán aparixiendo, aiga un bosque, zemento o una canal d’auguas brabas), o problema de fer-lo ao costau d’o Ebro y os problemas d’infiltrazións d’auguas que carriará. A ideya d’as barcas que funcionan con luz solar (Qué ironía, con a enerchía que se fera serbir en a iluminazión d’a torre de l’augua, en a canal d’auguas brabras y en fabricar moñacos de flufi ...) Toz sabemos que poco esdebenir tien ixa ideya y que, como pasó en Salamanca con un caso parexiu, ixas barcas se ferían serbir al fin como prostíbulos flotans.
Ya nos caldría a toz tener un celebro cretico con tot o que nos rodia, que tiengamos unas ideyas propias y que no sigamos como güellas menadas por un pastor que nomás nos quiere cada 4 añadas y dimpués au. Como bien se dizió en a charrada d’ayere, cuan no bi ha berdaders argumens ta esfender una ideya como ista, se fan serbir iste lenguache perbertiu que fabla por nusatros con parolas como “tot siga por o progreso, perque o progreso ye o progreso” …
Expo Zaragoza 2008, l’expo de l’augua y d’o desembolique amparable. Mientras nusatros somos gastando millons d’euros estricallán l’Ebro, belatros se michan os morgallos. Tot siga por o progreso

sábado, 24 de noviembre de 2007

A margaritona


A margaritona (Margaritifera auricularia) ye un musclo bibalbo d’augua dulce de gran grandaria (dica 20 zm) que abita en os fundos d’os ríos y Canals con agundanzia de ragualla.
Antismás abondán y con ampla distribuzión en Europa, a modificazión d’as carauteristicas naturals d’os ríos ha estau a causa prenzipal d’a suya disparixión a gran escala.

DISTRIBUZIÓN
En a autualidat, a mayor poblazión conoxida mundialmén se troba en a Canal Imperial d’Aragón, con un numero superior a 4.000 exemplars. Se son trobadas bellas poblazións, encara que más chicotas, en a Canal de Taust (bel zentenar d’exemplars en o suyo trampo aragonés) y en o río Ebro de bels 200 exemplars y tamién en Franzia han escubriu una poblazión en o río Vienne y en a Charente, con no pas més de 100 exemplars. Amás en istos momens no se conoxen individuos chobens, estando toz os trobaus crexius.

PROTEUZIÓN
A margaritona ye enclusa en o Catalogo Nazional d’Espezies Menazadas y en o Catalogo d’Espezies Menazadas d’Aragón en a categoría “en periglo d’extinzión”.
En 2005 o Gubierno d’Aragón aprebó o plan de remontadura de Margaritifera auricularia en Aragón an que se defienen bella serie d’autuazions con l’ochetibo de guaranziar l’estacha d’os habitaz an que se troba en l’autualidat. Se fan rechiras ta conoixer, en detalle, o ciclo reprodutor d’a especie y d’os peixes aloxadors y tamién se preba de desembolicar teunicas que permitan a suya cría en cautibidat.

jueves, 8 de noviembre de 2007

L'agüerro

Ya fa bellas semanas que comenzipió a dixar-se sentir l'agüerro (cada añada o fa más tardi )
Ye agora, cuan as fuellas amariellas aplenan os camíns, cuan o zielo enmudexe y os fogarils se enzienden dixando por as carreras una ulor a zenisa y corduño que me fa remerar atros tiempos.

Asti baixo toz dixo bellas fotos que he feito (no pas totas son de yo)
Ya sé que no son guaire buenas, pero ta estar afizionau ya bi'n ha prou.
Si no tos cuaca mosica punchaz en o simbolito d'o altaboz. Ye que no sé que he feito que me ha saliu mosica sin querer! No sé si a busatros tos sale.

Que baiga bueno!